10. Sınıf Dil ve Anlatım Zambak Yayınları 3. Ünite Sayfa 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125,... 131

Konu 'Dil ve Anlatım 10. Sınıf' bölümünde Murat AKSOY tarafından paylaşıldı.

  1. Murat AKSOY

    Murat AKSOY Türkçe Sevdalısı Özel Üye

    Katılım:
    25 Ekim 2007
    Mesajlar:
    49.558
    Beğenileri:
    886
    Ödül Puanları:
    38

    10.Sınıf Dil ve Anlatım Zambak Yayınları 3.Ünite: Destansı (Epik) Anlatım-Fiil (Sayfa:119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 131)

    1. Destansı (Epik) Anlatım – Fiil (Eylem)

    Hazırlık

    Metin İnceleme

    “Aslanlar oturup kendi tarihlerini yazmadıkları sürece, aslanların tarihini avcılar yazacaktır.” Yukarıda yaşanmış bir öyküyü okudunuz. Verilen sözü de göz önünde bulundurarak tarihimizin tam anlamıyla anlatıldığını söyleyebilir misiniz? Açıklayınız.

    Geçmişte olayları tam anlamıyla anlatmak zaman zaman mümkün olmayabilir.



    Yazının icadından önceki tarihî olaylar günümüze kadar nasıl ulaşmıştır? Geçmişteki olayların günümüze aynen aktarılması mümkün müdür? Açıklayınız.

    Tarihteki olaylar, tarihçilerin yazmış olduğu eserlerle dönemi anlatan ve zihniyetini veren eserler sayesinde günümüze kadar kalmıştır. Aynen aktarılması mümkün değildir. İlla ki farklı anlatım tarzları ve abartılar görülecektir.



    Her milletin tarihinde destanların olmasının sebebi nedir?

    Destanlar bir milletin çocukluk döneminde ortaya çıkmış olan mitolojik unsurlardır. Dış dünyayı anlamaya çalışan milletler destanlar yoluyla bize bugünü aktarır.



    İnceleme

    1. Metin

    Kınalı Ali

    2. Metin

    Oğuz Kağan Destanı

    1. Metinleri okurken nasıl bir duyguya kapıldınız? Açıklayınız.

    1. Milli duygular ön plana çıkıyor.

    2. Bu tür destansı metinlerde hangi konuların ele alındığını gruplandırarak açıklayınız.

    2. Kahramanlık, yiğitlik, savaş, mücadele gibi konular ele alınır.

    3. Metinde bulunan olağanüstü olaylar nelerdir? Bunlar nasıl anlatılmıştır?

    3. Oğuz Kağan’ın doğumu esnasında yaşananlar olağanüstü özelliklere sahiptir. (Kırk günlükken çiğ et istemesi, konuşması gibi)

    4. Metinlerde tarihî olaylar ve kişiler nasıl anlatılmıştır? Açıklayınız.

    4. Örnek bir kişilik olarak anlatılmış ve onların kahramanlıkları dile getirilmiştir.

    5. Metinlerin üslubu hakkında neler söyleyebilirsiniz?

    5. Kahramanca bir anlatımı*vardır.

    6. Destansı anlatımla destanlar arasında bir ilişki var mıdır? Destan metninden hareketle açıklayınız.

    6. Destanlar genellikle kahramanlıklar anlatılır. Sıradan olayların dışında kahramanlar*yiğitçe anlatılır ve anlatılırken de abartılı üslup kullanılır.

    7.Destansı anlatımda hangi edebî türlerden yararlanılabileceğini açıklayınız.

    7. Şiir, destan roman, hikâye, tiyatro, destansı anlatımın kullanıldığı türlerdir.

    8.Metinlerin ortak özellikleri nelerdir? Açıklayınız.

    8. Destansı anlatımla oluşturulmuş metinlerin ortak özellikleri:

    Olağanüstü olaylar ve kişiler anlatılır.

    Destan türünün yiğitçe havası vardır.

    Yapıp etmeler yani fiiller ön plandadır.

    Tarihi konular ve kahramanlıklar işlenir.

    Etkileyici bir özellik taşır.

    Sürekli hareket vardır.

    Kelimeler mecaz ve yan anlamlarda kullanılabilirler.

    Anlatımda abartıya yer verilebilir.

    Sanatlı bir dil kullanılır.



    9.*Bu şiirdeki altı çizili kelimelerin ortak özelliği nedir?

    9. İş, oluş, hareket bildiren kelimeler olması.



    10. Bu kelimeleri metinden çıkardığımızda metnin anlamında bozulma olur mu?Niçin?

    10.Bozulma olur; çünkü fiiller anlamlı kelimelerdir.



    11. Bu kelimelere ne ad verildiğini ve kelimelerin metindeki işlevini belirtiniz.

    11.*Bu kelimelere “fiil (eylem)” denir.



    12. “Kınalı Ali ve Oğuz Kağan Destanı” adlı metinlerde fiilleri bularak bunların kullanılma nedenlerini tartışınız. Sonuçları defterinize yazınız.

    12.

    1.Metindeki filler

    Sohbet ediyor, soruyordu, takıldı, çağırdı, sordu, dedi, geçti, yanıtladı, yanıt verdi, kına yaktı, bilmiyorum, üstelemedi, gidebilirsin, oldu, kalmıyorlar, takılıyorlar; yapıyorlardı, kazandı, yardım istedi, istiyorum, yazamıyorum, yardım eder, geldi, söyle, yazalım dediler, söylüyor, yazıyor, denetliyorlardı, başlıyordu, öperim, merak etmeyin, devam ediyor, soruyor, bilesiniz, ilerleyemeyecektir, dalga geçtiler, bitiriyordu, durdu, ekleyeceğim, yazdırdı, gelecek, yakma, öperim, şiddetleniyordu, başlamışlardı şehit oluyorlardı, yeterli olmuyor, azalıyordu, yerinde duramıyordu, gelmişlerdi, dua ediyordu, gittiler, istediler, direnemedi, kaldı, gidiyorlardı, dönmedi, şehit olmuştu, geldi, aldı, başladı, sergilenmektedir, yanıt veriyordu, öperim, selam ederim, devam ediyordu, sattık, gönderiyoruz, veriyoruz, sürüyorum, yorulmuyorum, merak etmeyin, düşünmeyin, bırakıyordu, yazılmıştı, diyordu, dalga geçtiler, yakma, demişsin, yaktım, söyle, dalga geçmesinler, yakarlar.*


    2.Metindeki filler

    Parladı, emdi, emmedi, istedi, başladı, büyüdü, yürüdü, oynadı, gü*der, biner, avlardı, oldu, yerdi, ezmişti, istedi, çıktı, gitti, ele geçirdi, bağladı, gitti, sabah oldu, geldi, gör*dü, almış, tuttu, bağladı, gitti, durdu, vurdu, öldürdü, kesti, aldı, gitti, gördü, yemektedir, dedi, yedi, ziyafet verdi, danıştı, geldi, yaptırdı, yediler, içtiler, buyruk verdi, oldum, olsun, yürüsün, yolladı, gönderdi, yazılmıştı, olsam, gerektir, dilerim, dost edinirim, baş eğmezse, baş eğerse, ga*zaba gelirim, çıkarır, astırır, yok ettiririm.*



    1.etkinlik

    Yansıttıkları anlam bakımından fiilleri; “atmak” kılış fiili, “koşmak” durum fiili, “sararmak” oluş fiili gibi çeşitli şekillerde sınıflandırmak mümkündür. Aşağıdaki tabloya göre bildirdikleri an*lamı göz önüne alarak metinde geçen filleri sınıflandırınız.





    çıktık - DURUM (Nesne almaz.)
    kapladı - KILIŞ (Nesne alır.)
    başladı - DURUM (Nesne almaz.)
    uyukluyordum - DURUM (Nesne almaz.)
    duruyor - DURUM (Nesne almaz.)
    bıraksa - KILIŞ (Nesne alır.)





    Anlama ve Yorumlama

    2.etkinlik

    Aşağıdaki tabloda verilen konuları, destansı anlatıma uygun olup olmaması bakımından inceleyiniz. Uygun olanları ve olmayanları nedenleriyle konuların karşılarına yazınız.



    Vatan ve bayrak sevgisi: Uygundur. Çünkü kahramanlık konusudur ve yiğitçe bir söyleyişle dile getirilir.

    İlahi aşk: Uygun değildir. Çünkü lirik anlatım konusudur ve okurun duygularına seslenir.

    Sevgiliye duyulan özlem: Uygun değildir. Çünkü lirik anlatım konusudur ve okurun duygularına seslenir.

    Ayrılık acısı: Uygun değildir. Çünkü lirik anlatım konusudur ve okurun duygularına seslenir.

    Anne-baba sevgisi: Uygun değildir. Çünkü lirik anlatım konusudur ve okurun duygularına seslenir.

    Hükmetme duygusu: Uygun değildir. Çünkü lirik anlatım konusudur ve okurun duygularına seslenir.

    Bir insanın kahramanlığı: Uygundur. Çünkü kahramanlık konusudur ve yiğitçe bir söyleyişle dile getirilir.

    Savaş veya göç: Uygundur. Çünkü kahramanlık konusudur ve yiğitçe bir söyleyişle dile getirilir.

    Bağımsızlık mücadelesi: Uygundur. Çünkü kahramanlık konusudur ve yiğitçe bir söyleyişle dile getirilir.



    Tabloda verilen altı çizili fiillerin kipini ve şahsını yazınız.
    [​IMG]



    4. etkinlik*

    Aşağıda verilen bilgilere göre örnek cümlelerdeki boşlukları doldurunuz.

    A.*Geçmiş Zaman: İş önce, anlatılış sonradır, di’ li ve miş’li geçmiş zaman diye ikiye ayrılır.

    Örnek: Dışarıda kavga olmuş.………

    Arkadaşım beni aradı.

    -mis eki farklı anlamlar da katar:

    Uyuyup kalmış. (farkında olmadan yapma)

    A!*Bak kar yağmış. (şaşırma)

    B.*Şimdiki Zaman: İş ve anlatılış aynı andadır, yor ekini alır.

    Örnek: Babam gelmiş.

    -makta, -mekte eki -yor eki ile aynı görevdedir.
    Örnek: Babam gelmekte.

    C.*Gelecek Zaman: Anlatım önce, iş sonradır. Eki -acak. -ecek’tir.

    Örnek: Kitabı okuyacak.

    Odunları kıracak.

    D.*Geniş Zaman: Her üç zamanı da kapsar. İş ve anlatılış daimdir. Eki -r. -ar. -er. -ir. -ir’dir.

    Örnek: Sabahlan hep koşar.

    Şahıs (Kişi) : Bir fiilin bildirdiği işi, hareketi ya da oluşu yapan varlığa fiilin kişisi denir. Fiillerin kişile*ri canlı ya da cansız varlıklardan oluşabilir.

    Bu kişiler tekil ve çoğul olmak üzere altı biçimde kullanılır.

    Buna göre aşağıdaki tabloda bulunan boşlukları doldurunuz.

    [​IMG]


    5. etkinlik*

    Tablodaki cümlelerin fiillerini bulup bunların taşıdığı anlamı fiillerin karşısına yazınız.

    [​IMG]


    6. etkinlik

    Kiplerin kendi anlamının dışında kullanılmasına zaman (anlam) kayması denir. Tablodaki cümlelerde kullanılan fiiller ait oldukları kiplerin anlamını taşımamaktadır.

    Bu bilgiden hareketle fiillerin hangi kipe ait olduklarını aşağıdaki boş bırakılan yerlere yazınız.

    [​IMG]


    7. etkinlik

    Yukarıdaki metinden yola çıkarak tabloyu doldurunuz.

    [​IMG]

    Ekli Dosyalar:

    zaza arif bunu beğendi.
  2. Murat AKSOY

    Murat AKSOY Türkçe Sevdalısı Özel Üye

    Katılım:
    25 Ekim 2007
    Mesajlar:
    49.558
    Beğenileri:
    886
    Ödül Puanları:
    38
    Verilen bu bilgiler ışığında metindeki (Antepli Şahin) fiilleri sınıflayınız.

    [​IMG]

    8. etkinlik

    Edilgen ve dönüşlü fiillerde “-I” ya da “-n” eki kullanılır. Ancak edilgen fiillerde işi yapan belli değildir: dönüşlü fiillerde ise işi yapan ve işten etkilenen aynı varlıktır.

    Buna göre aşağıdaki tabloda verilen cümlelerin yüklemlerini inceleyiniz ve özne-yüklem ilişkisine göre çatılarını yazınız.



    1- Elbiselerimiz pırıl pırıl yıkandı. (Edilgen)

    2- Dün gördüğümüz mobilyalar satılmış. (Edilgen)

    3- Dayanılmaz artık bu ayrılık acısına. (Edilgen)

    4- Okulumuzda yarın kitap fuarı açılacak. (Edilgen)

    5- İstediği elbiseyi alamayınca çok üzüldü. (Dönüşlü)



    9. etkinlik

    Geçişli fiil —> Geçişli fiil = Ettirgen fiil

    Geçişli fiiller “-t, -r, -tır (-tır,-tir,-tur,-tür,-dır,-dir,-dur,-dür)” eklerinden birini alıp geçişlilik derecesini artırarak ettirgen çatılı olurlar. Siz de aşağıdaki geçişli fiillere bu ekleri getirerek cüm*lede kullanınız.

    [​IMG]

    10. etkinlik

    Geçişsiz fiil —> Geçişli fiil= Oldurgan fiil

    Geçişsiz fiiller u-t, -r. -tır (-tır,-tir,-tur,-tür,-dır,-dir,-dur,-dür” eklerinden birini alıp geçişli hâle gele*rek oldurgan çatılı olurlar. Siz de aşağıdaki geçişsiz fiillere bu ekleri getirerek cümlede kullanınız.

    [​IMG]

    11. etkinlik

    Bir fiilin işteş olması için en az iki varlık ile gerçekleştirilebilir bir iş olması gereklidir. Aynı zamanda işteş fiiller “-ş” ekini de alırlar.

    Aşağıdaki cümlelerde, -ş ekini almadığı hâlde işteş anlam taşıyan fiilleri bulunuz.

    İki ordu akşama kadar savaştı.

    Onunla yıllardır görüşmemiştim.

    İki güreşçi biraz sonra güreşecek.



    Benzer örnekler veriniz ve cümlede kullanılma nedenlerini açıklayınız.

    “Barış-” ve “yarış-” fiilleri de bu özelikleri taşır. Çünkü bu fiillerde işin birden fazla kişi tarafından “karşılıklı” yapılma anlamı vardır.*



    12. etkinlik

    Aşağıdaki fiilleri çatılarına göre dönüşlü olacak şekilde cümle içerisinde kullanınız.

    Bakın-: Çocuk, şaşkın şaşkın etrafına bakınıyor.

    Taran-: Küçük kız, aynanın karşısında saatlerce tarandı.

    Sevin-: Annem bu habere çok sevinecek.

    Üzül-: Takımımızın kupadan elenmesine çok üzüldüm.



    Bunların cümlede kullanılma nedenlerini açıklayınız.

    İşi yapanın yaptığı işi kendi üzerinde (kendi kendine) yaptığı anlamını bildirmek için… Yani işi yapan ile işten etkilenenin aynı varlık olduğunu belirtmek için…



    13. etkinlik

    Aşağıdaki tabloda bulunan fiilleri çatılarına göre hem etken hem edilgen hem de dönüşlü olacak şekilde cümle içerisinde kullanınız.



    süsle-

    Etken
    Okulun bahçesini süsledik.
    Edilgen
    Okulumuz süslendi.

    Dönüşlü
    Kardeşim aynanın karşısında süslendi.


    bak-

    Etken
    Çocuk, soruların cevaplarına baktı.

    Edilgen
    Soruların cevaplarına bakıldı.

    Dönüşlü
    Çocuk meraklı gözlerle etrafına bakındı.



    14. etkinlik

    Yapım eki almamış olan (kök hâlindeki) fiiller basit fiildir; yapım eki almış olan (gövde hâlindeki) fiiller ise türemiş fiildir. Buna göre aşağıdaki fiilleri hem basit hem türemiş olarak cümle içerisinde kullanınız.

    Yaz-
    Basit*: Soruların cevaplarını defterine yazdı.
    Türemiş*: Soruların cevapları deftere yazıldı.

    Oku-
    Basit*: Bu gece 100 sayfa kitap okudum.
    Türemiş*: Az önce öğle ezanı okundu.

    Uç-
    Basit*: Kardeşim beni görünce havalara uçtu.
    Türemiş*: Kuşlar havada uçuşuyor.

    Kır-
    Basit*: Böyle konuşmakla beni kırıyorsun.
    Türemiş*: Beni aramadığın için sana kırıldım.



    Ölçme ve Değerlendirme

    A. Aşağıdaki boş bırakılan yerleri uygun sözcüklerle doldurunuz.

    - İçerisinde bir kip anlamı taşıyan fiillere basit zamanlı fiiller denir.

    - İçerisinde birden fazla kip anlamı taşıyan fiillere birleşik zamanlı fiiller denir.

    - Dilimizde bir kip kendi anlamı dışında kullanılıyorsa o fiilde anlam (zaman) kayması vardır.



    B. Aşağıdaki kavram haritasını doldurunuz.



    Türkçedeki Fiil Kipleri:

    Görülen geçmiş zaman
    Öğrenilen geçmiş zaman
    Şimdiki zaman
    Gelecek zaman
    Geniş zaman
    Gereklilik kipi
    İstek kipi
    Emir kipi
    Dilek-şart kipi



    C. Aşağıdaki destan ve millet isimlerini eşleştiriniz.



    Oğuz Kağan: TÜRK

    Şinto: HUN

    Şehname: İRAN

    Manas: KIRGIZ

    İgor: RUS

    Nibelungen: ALMAN

    Roland’ın Şarkısı: FRANSIZ

    Kalevala: FİN

    Ramayana: HİNT

    Odisseia: YUNAN



    Ç. Aşağıdaki kavram haritasını doldurunuz.

    Türk Destanları:
    Türeyiş destanı
    Göç destanı
    Oğuz Kağan destanı
    Ergenekon destanı
    Battal Gazi destanı



    D. Aşağıdaki çoktan seçmeli soruları cevaplayınız.

    1. Aşağıdakilerin hangisinde coşkulu anlatım esas alınır?

    A) Masal B) Destan

    C) Öykü D)Tiyatro

    E) Roman

    CEVAP:B



    2. Aşağıdakilerden hangisi destan konusu olamaz?

    A) Büyük felaketler

    B) Milletlerin göçü

    C) Uzun savaşlar

    D) Ölümsüz aşklar

    E) Kahramanların yiğitliği

    CEVAP:D



    3. Aşağıdakilerden hangisi yapay bir destandır?

    A)Manas B)Ergenekon

    C)Oğuz Kağan D)Çanakkale

    E)Türeyiş

    CEVAP:D





    4. I. Ellerini yüzümde gezdir, sil alnımdan yorgunluğu

    II. Gözlerimin altından yaşamak korkusunu al

    III. Düşüncende yaşamak isterim senin, bir gün en yalnız saatinde

    VI. Bu nağmeler dalga dalga yutuyor bizi bir sessizliğin aynasından

    V. Gün bitmeden başladı içimizde yarınsız insanların gecesi

    Numaralandırılmış dizelerden hangilerinde türemiş bir fiil vardır?

    A) I. ve II. B) II. ve IV.

    C) I. ve V. D) II. ve V.

    E) III. ve V.

    CEVAP:C



    5. Aşağıdakilerden hangisi doğal bir destan değildir?

    A) Şehname

    B) Nibelungen

    C) Göç

    D) Şinto

    E) Kaybolmuş Cennet

    CEVAP:E





    6. Aşağıdakilerin hangisi destansı bir anlatıma sahip değildir?

    A) Dede Korkut Hikâyeleri

    B) Millî marşlar

    C) Varsağı

    D) Kahramanlık şiirleri

    E) Koşma

    CEVAP:E



    7. Nesne alabilen fiiller geçişli, alamayan fiiller ise geçişsizdir.

    Buna göre, aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi geçişsizdir?

    A) Okulun bahçesine çam fidanları dikecekler.

    B) Kardeşim okumayı yazmayı henüz sökemedi.

    C) Ben de senin gibi sabahları erken kalkmayı seviyorum.

    D) Gökyüzünde kuşlar özgürlüğe uçuyor.

    E) Sevgiyle çapan gönüller insanları mutlu eder.

    CEVAP:D



    8. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?

    A) Eriyen parmaklarımda mumyalanıyor ay*dınlık.

    B) Sesler çınlıyor alnımda hafıza gibi dağınık.

    C) Duvarda senin çocukluk resmin asılıydı.

    D) Gülüyor ta uzaklardan, sabahın boş ayna*sına.

    E) Keskinleşiyor bakışı, bir çocuğun gölgelikte.

    CEVAP:D



    9. Geçişsiz iken “-t, -r, -tır” eklerinden birinin getirilmesiyle geçişli yapılan fiillere oldurgan fiil denir.

    Aşağıdaki dizelerin hangisinde buna örnek bir kullanım vardır?

    A) Yedi tepe üstünde zaman bir gergef işler

    B) Duygular buğu buğu akar içimize

    C) Ruhumu eritip de kalıpta dondurmuşlar

    D) Şiir bir gözyaşıdır isteyenin gözlerinde

    E) Yağmur ol, dol gönlüme kelimeler, heceler

    CEVAP:C



    10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, dönüşlü çatılı bir eylemdir?

    A) Esir kuşlar gibi bir oraya bir buraya sıçrıyorum bazen.

    B) Gece geç saatlerde evine dönmesine rağmen işinden bıkmıyordu.

    C) Yıllar önce görüştüğü arkadaşlarıyla karşılaşınca heyecandan dili tutuldu.

    D) Her şeye rağmen okumayı uyumaya tercih ederim ben.

    E) Gölgesinden korkan biri için bu iş çok ağır olmaz mı?

    CEVAP:C



    11. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde türemiş bir fiil vardır?

    A) Günbatımı kızıllaşır ötelerin ufku.

    B) Hep yağmuru görürdüm düşümde.

    C) Vaktinde gelir mi bulutların mektubu?

    D) Bugün üzgün gördüm kınalı kekliği.

    E) Yumdu gökyüzü mavi gözlerini.

    CEVAP:A



    12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yükleminde zaman anlamı yoktur?

    A) Derin, siyah gözlerine uzun uzun bakacağım bir gün.

    B) Uzun kış gecelerinde komşularla laflıyoruz.

    C) Burada herkes, her şey ilk günkü gibi taze duruyor.

    D) Sen gel de dedikleri kendin uygula önce.

    E) Konu dışındaki konuşmalar hep boş şeylerle geçmiş.

    CEVAP:D



    13. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem, işteş çatılı bir eylem değildir?

    A) Deniz ile ırmak, tam bu noktada yeniden buluştu.

    B) Mısır tarlasında, güneşin altında akşama kadar piştiler.

    C) En son bundan birkaç yıl önce mektuplaştılar.

    D) Diploma töreninde anne ile oğul birbiriyle kucaklaştı.

    E) Leylekler sonbaharla birlikte güneye doğru uçuştular.

    CEVAP:B

    Ekli Dosyalar:

Sayfayı Paylaş