Geçiş Dönemi Edebiyati

Konu 'Türk Edebiyatı Ders Notları' bölümünde Murat AKSOY tarafından paylaşıldı.

  1. Murat AKSOY

    Murat AKSOY Türkçe Sevdalısı Özel Üye

    Katılım:
    25 Ekim 2007
    Mesajlar:
    49.558
    Beğenileri:
    886
    Ödül Puanları:
    38

    XI - XII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI
    ( GEÇİŞ DÖNEMİ EDEBİYATI )


    Bu dönem Türk edebiyatı bir yandan İslam inancı v bunun getirdiği Arap ve Fars kültürünün etkisine girerken bir yandan da eski Türk Edebiyatı geleneğini sürdürmeye çalıştığından bir ikilem yaşamıştır.
    “ Geçiş Dönemi” olarak da adlandırılan bu dönem edebiyatında şu özellikler görülür:
    1 – Dilde Türkçenin yanı sıra Arapça ve Fasa sözcükler de kullanılmaya başlanmıştır.
    2- Uygur Alfabesinin yanında Arap Alfabesi de kullanılmıştır.
    3 – Eski nazın şekilleri yanında Arap ve Fars edebiyatından giren nazım şekilleriyle de eserler
    verilmeye başlanmıştır.
    4 – Dörtlük ve beyit birlikte kullanılmıştır.
    5 - Hece ölçüsüne devam edilirken aruz ölçüsü de kullanılmıştır.
    6 - İslam öncesi kültürle İslami kültür iç içedir.
    7 - Dini esasları öğretme esas alınmıştır.
    8 – İdeal toplum oluşturma çabası vardır.
    9 – Klasik Türk edebiyatı da denilen “Divan Edebiyatı” ve Tekke edebiyatının ilk örnekleri
    verilmiş; Türk edebiyatının üç kola ayrılmasının ilk adımları atılmıştır.
    GEÇİŞ DÖNEMİ ESERLERİ
    1 – KUTADGU BİLİK : Mutluluk veren bilgi – mesut olma bilgisi anlamlarına gelir.
    XI. yüzyılda, Karahanlılar zamanında ( 1069 – 1070)Yusuf Has Hacib tarafından
    Kaşgar’da Yazılmış ve Karahanlı Hükümdarı Ali Hasan Bin Süleyman Han ‘a
    sunulmuştur Eserin hazırlanmasında Sankrlkçedeki “Pançatantra”ların ( hükümdar
    nasihatleri) , Hinli yazar Beydaba’nın “Kelile ve Dinme” adlı eserinin ve Çin bilgini
    Konfiçyüs’ün felsefesi etkili olmuştur.
    6645 Beyit ve 173 dörtlükten oluşan eser Mesnevi nazım şekliyle ve siyasetname türünde
    yazılmıştır Beyitlerde aruz ölçüsünün fe’ûlün / fe’ûlün / fe’ûlün / fe’ûl kalıbı kullanılmış
    Dörtlükler ise hece ölçüsüyle yazılmıştır.
    19. yüzyıldaTürkolog Von Homer tarafından bulunan eser bugün biri Viyan’da biri Kahire’de ve
    biri de Türkitan’ın Fergana şehri kitaplığında olmak üzere üç yazma nusha halinde
    bulunmaktadır. ( Viyanadaki Uygur diğerleri ise Arapçayla yazıldığı da söylenir.)
    İdeal insan ve ideal devlet oluşturmayı amaçlayan Ütopik bir eserdir Eserde adalet,
    kanun,mutluluk, akıl ve kanaatkarlık sembollerle anlatıldığı için “ALEGORİK” bir eserd
    Kün Togdi adlı hükümdar kanun ve adaleti
    Ay Todi adlı vezir :mutluluğu, saadeti
    AyToldinn oğlu Ögdülmiş : aklı ilmi ( bilgiyi)
    Kardeşi ( vezirin ikinci oğlu ) Odgurmuş : kanaati ve akıbeti simgeler.

    Kutadgu Bilik’ten Örnekler.
    1 Doğrulukla hallederim ben işi
    Ayırmam ben bey ya da kul diye kişi
    2 –Gerek oğlum, gerek yakınım ya da akraban olsun
    Gerek yolcu, gezici gerek konuk olsun
    Kanun karşısında benim için bunların hepsi birdir
    Hüküm verirken hiçbiri beni farklı kılmaz.
    3 – Hükümdar bak özü doğru ise
    Düşündüğü ile söylediği birse doğru insan odur.
    4 – Beyler, iyi insanları kendilerine yakın tutarlarsa
    Kötüler de işlerinde iyi hareket etmek zorunda kalır.
    5 – Beylerin etrafını kötüler çevirirse
    Memlekete tamamen kötüler hakim olur.
    6 – Fakir, dul ve yetimleri kolla
    Bunları korumak kanunları gerçekten uygulamaktır

    7 – Açgözlü insana memleket ve mevki verme
    Onun memlekette düzeni bozacağından şüphe etme
    8 – Devletin direği doğru kanundur
    Kanun bozulursa devlet durmaz ayakta
    9 – Vücudunu düz dilersen hevesinin boynunu kır
    Hevesin ölürse vücudun eğrisi düzelir
    10 – Hevesine akıl ile hakim ol
    NeFsini bilgi ile tutup bastır.
    Siyasetnane : Devlet adamları ya da diğer yöneticilere bilgi ve öğüt verme amacıyla yazılmış ahlâki ve didaktik eserlere siyasetname denir.
    Selçuklu veziri Nizamül Mülk’ün “Siyasetname” Koçi Bey’in “ Koçibey Risalesi” bu türün ilk örnekleridir.
    Mesnevi :Arapçada “ ikişerli “ anlamına gelir Her biyitin kendi arasında uyaklanmasıyla oluşur. aa bb cc… İlk olarak Hint edebiyatında Beydaba’nın yazdığı “ Kelile ve Dimne” de kullanılmıştır. İran şairleri Gencali Nizam “Penç Genç” te Frdevi “Şehname” de bu nazım şeklini kullanmıştır. Bizede ilk olarak “Kutadgu Bilig” de kullanılmıştır
    Aynı şairin yazdığı beş mesneviye “Hamse” denir Bizde ilk olarak Ali Şir Nevai
    1- Hayret-ül Ebrar
    2 – Ferhat ü Şirin
    3 – Leyla vü Mecnun
    4 – Seba-i Seyyar
    5 – Sedd –i İskender adlı mesnevileri yazarak hamse sahibi olmuştur.
    Mesnevi Çeşitleri
    1 – Kahramanlık ve destan mesnevileri : Şehname ( Frdevsi ) İskendername ( Ahmedi )
    2 – Aşk Mesnevileri .Leyla vü Mecnun ( Fuzuli) Hüsrev ü Şirin ( Şeyhi )
    3- Din ve Tasavvuf Mesnevileri : Mevlid ( Süleyman Çelebi ) Hün-ü Aşk ( Şeyh Galib )
    4 – Didaktik Mesneviler : Kutadgu Bilig ( Y.Has Hacib ) Risaletü’n Nüshiye ( Y. Emre )
    Hayriye (Nabi)
    5 – Mizahi Mesneviler : Harname ( Şeyhi )
    6 – Şehir Mesnevileri : Şehrengiz-i Bursa ( Lami )
    7 – Eğlence ve Düğün Mesnevileri : Sürname ( Ahmedi )
    Mesnevinin Bölümleri :
    1 – Dibace 2 – Tevhid 3 – münacaat 4 – Na’t 5 – Miraciye 6 – Methi Cehar-ı Yârı Gizin
    7 – Methiye 8- Sebebi Telif 9 – Agazı Destan 10 – Hatme
    II DİVANÜ LUGATİ’T TÜRK: Türk Dili Sözlüğü anlamına gelir 1072 – 1077tarihleri arasında ( XI. Y.Y ) Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmış ve Abbasi Halifesi Ebulkasım Abdullah’a sunulmuştur.
    Yazarın amacı Araplara Türkçeyi öğretmek olduğundan eser Arapça yazılmıştır 7500 Türkçe sözcüğün karşılığı maznun ve düz yazı metinlerinden yaralanılarak verilmiştir.
    Eser Türkçenin ilk sözlüğü olmakla birlikte Türk Dili, tarihi Türklerin yaşadığı coğrafi bölgeler Türk örf ve adetlerini de anlatan büyük bir Türkoloji kaynağıdır.
    Eserin yazarın kendi el yazısıyla yazmış olduğu aslının kopyası bugün İstanbul- Fatih Milli Kütüphanesinde bulunmaktadır ( yazımından 192 yıl sonra Şamlı Mahmut tarafından çoğaltılmış )
    III ATABETÜ’L HAKAYIK : Hakikatler Eşiği anlamına gelir XII.Yüzyıl sonlarında Edip Ahmet tarafından yazılmış Türk ve Acem ülkesinin meliki Emir Muhammet Dad Sipihsalar’a sunulmuştur Dini ve Ahlaki bilgiler içeren 40 Beyit ve 101 dörlükten oluşan esrde de Kutatgu bilikte olduğu gibi hem hece men de arzun fe’ûlün / fe’ûlün / fe’ûlün / fe’ûl kalıbı kullanılmış
    -1918 yılında Necip Asım tarafından bilim dünyasına tanıtılan eser 14 bölümden oluşmuştur.
    1 – Tanrıya Övgü 2 – Reygambere övgü 3 – Dört Sahabenin övgüsü 4 – Emir Muhammet Dad Sipihsalar’ın övgüsü 5 – Kitabın yazılış sebebi 6 – Bilginin fydası, bilgisizliğin zararı hakkında 7 – Dilin korunması 87 – Dünyanın dönekliği 9 – Cömertlik – cimrilik 10 – Alçakgönüllülük ve kibir hakkında 11 – Hırs 12 – Af etme ve diğer iyilikler hakkında 13 – Zamanın bozukluğu 14 – Yazarın özrü.

    DİVAN-I HİKMET Gerçek ve ahlâka dair kısa ve özlü söz demektir. Şairin kedisi ise eserini “ Varlıkların en iyisini bilgilerin en iyisiyle bilmek” olarak açıklar.Din ve Tasavvuf konularını işleyen şiirlere de “Hikmet” denir Ahmet Yesevi tarafından XII. Yüzyılda yazılmıştır.. Uygur Türkçesi ve Hakaniye lehçesiyle kaleme alınan eser konu bakımından tasavvur şekil bakımından halk edebiyatına uygundur.

    IV - MANAS DESTANI : Kırgız Türklerine ait olup dünyanın en uzun destanıdır Eser manasın dünyaya gelişini ve oğullarını anlatır.
    Sekizli hece ölçüsüyle yazılmış yarım uyak kullanılmış olan esrde aliterasyonlara çok yer verilmiştir. Alman bilim adamı Prof. Wilhelm Raddloff 1862 -1869 yılları arasında Kırgız Türklerinden derlemiş ve kısaca “Proben” diye tanınan eserinde yayınlamıştır.

Sayfayı Paylaş