Isınan Maddelerde Genleşme

Konu 'Fizik Ders Notları' bölümünde facia tarafından paylaşıldı.

  1. facia

    facia Forumdan Uzaklaştırıldı

    Katılım:
    31 Ağustos 2008
    Mesajlar:
    273
    Beğenileri:
    99
    Ödül Puanları:
    0

    Genleşme genişleme anlamından gelir. Sıcaklığı artırılan bir cismin uzunluk ya da hacminin değişmesi olayıdır. Katıları, sıvıları ya da gazları oluşturan
    tanecikler, ortalama konumları çevresinde sürekli çalkalanma halindedirler. Bu cisimlerden birine ısı biçiminde enerji verilirse, bu enerji kinetik enerji ye dönüşür; dolayısıyla, kinetik enerjisi artan tanecikler daha şiddetle çalkalanır ve daha geniş alana yayılmaya çalışırlar; yani sıcaklığı yükselen cisim (katı,sıvı, gaz) aynı zamanda genleşir.

    KATILARDA GENLEŞME

    Dışarıdan ısı alan maddenin taneciklerinin kinetik enerjisi, dolayısıyla taneciklerin titreşim hızı artar. Tanecikler birbirinden uzaklaşmaya başlar. Bu olay genleşme adı ile anılır. Tersine olarak madde dışarıya ısı verdiğinde (madde soğutulduğunda) maddenin taneciklerinin kinetik enerjisi, dolayısıyla taneciklerin titreşim hızı azalır ve maddenin hacmi küçülür.

    Maddelerin genleşmesi ya da tersine büzülmesi sırasında büyük kuvvetlerin ortaya çıkması, tren raylarında, köprü gibi yapılarda hasarlara neden olmaktadır. Bu yüzden tren yaylarının eklenti yerlerinde boşluklar bırakılır, köprüler demir makaralar üzerine oturtulur. Çevremizdeki bu tür yapıları gözlemleyerek genleşme ile ilgili bir çok örnekler bulabiliriz.

    BOYCA UZAMA Bir ¤¤¤¤l çubuğun ısıtılmadan önceki ilk boyu, l0 olsun. Bu ¤¤¤¤l çubuğu ısıttığımızda boyu uza¤¤¤¤¤ son boyu l olur. Boyca uzama miktarı (Δl);

    ΔL =l-l0 = L0.λ.Δt bağıntısıyla bulunur.

    Burada, l0 :¤¤¤¤lin ilk boyu.
    λ:¤¤¤¤lin boyca genleşme katsayısı.
    Δt = tson-tilk:¤¤¤¤lin ısıtılmadan önceki sıcaklığı ile ısıtıldıktan sonraki sıcaklığının farkıdır.

    YÜZEYCE GENLEŞME Bir ¤¤¤¤l levhanın ısıtılmadan önceki ilk yüzeyi S0 olsun. Bu ¤¤¤¤l levhayı ısıttığımızda, yüzey artarak son yüzeyi S olur.

    ΔS = S-S0.2 λ.Δt bağıntısıyla hesap edilir.

    Burada;
    S0:¤¤¤¤lin ilk yüzü.
    2λ:Yüzeyce genleşme katsayısı (Boyca genleşmenin iki katıdır.)
    Δt = tson-tilk :Sıcaklık farkıdır

    HACİMCE GENLEŞME ¤¤¤¤l bir kürenin ısıtılmadan önceki ilk hacmi V0 olsun.Bu ¤¤¤¤l küreyi ısıttığımızda son hacmi V olur. Hacimce genleşme miktarı ΔV,

    ΔV = V-V0 =V0.3λ.Δt bağıntısıyla hesap edilir.Burada;
    V0:¤¤¤¤l kürenin ilk hacmi.
    3λ:Hacimce genleşme katsayısı (Dikkat edilirse boyca genleşme katsayısının üç katıdır.)
    Δt = tson-tilk : Sıcaklık farkıdır.


    SIVILARDA GENLEŞME

    Katı maddelerin genleşmelerini gördük, benim aklıma şu soru geldi, peki sıvı maddelerde de genleşme olur mu? Tabi ki olur şimdi birlikte bu konuyu işleyelim. Öncelikle şu sorulara cevap bulmaya çalışalım.

    Ağzına kadar dolu bir çaydanlık ısıtıldıkça neden taşar?

    Termometrelerde cıva veya alkol seviyesi sıcaklık değişmelerinde neden yükselip alçalır?

    Bu ve bunun gibi sorulara, bilimsel alarak daha iyi cevaplar verebilmemiz için, sıvıların davranışlarını incelememiz gerekir. Ama bir sorunumuz var. Sıvıların ısıtılmadaki davranışlarını, katılarda olduğu gibi inceleyemeyiz. Çünkü, sıvıları katılar gibi şekillendirmek, örneğin boru haline getirmek imkansızdır. Bu yüzden, sıvıların, bir kap içinde incelenmeleri gerekir.

    Sıvıların genleşmesinden sıvılı termometrelerde, sıcak su kazanlarında, termosifonlarda ve kalorifer sistemlerinde yararlanılır. Sıvıların genleşme miktarı aşağıdaki bağıntı ile hesaplanır.

    ΔV = V. a. Δt

    Bağıntıda ΔV sıvının hacimce genleşme miktarı, V sıvının ilk hacmi, a sıvının hacimce genleşme katsayısıdır.


    GAZLARDA GENLEŞME

    Şimdi de gazların ısı etkisiyle genleşmelerini ele alalım. Şu soruları cevaplamaya çalışalım. Soba üzerinde tutulan şişirilmiş bir balon niçin büyür ve hatta patlar? 1783 yılında Montgolfier kardeşler, balonlarını uçurabilmek için, balonun açık alt kısmında ateş yakmışlardır. Niçin? Bu sorulara bulacağımız cevaplar bize, gazlarda da hacmin, katı ve sıvılarda olduğu gibi sıcaklıkla arttığı kanısını vermekte.
    Sıcaklıkla genleşme, gazdan gaza değişmemektedir.

    ¤¤¤¤L ÇİFTİ

    Farklı ¤¤¤¤llerden yapılmış eşit uzunluktaki iki çubuk bir birine perçinlenerek ¤¤¤¤l çifti yapılabilir. Bu iki çubuk, perçinli oldukları için ısıtıldıklarında bağımsız olarak hareket edemezler. Fakat uzama katsayıları bir birinden farklı oldukları için biri diğeri üzerine bükülür.

    ¤¤¤¤l çiftlerinin birçok kullanım alanları vardır. Bunların en önemlisi elektrik termostatlarıdır. Termostat sıcaklığı kontrol altına alarak sabit bir değerde tutmaya yarayan bir alettir. Elektrikli şofben, elektrikli ütü, evlerdeki radyatör türü ısıtıcılar termostatlı aletlerdir.

    Bu aletlerde sıcaklık arttığında ¤¤¤¤l çifti bükülür ve devreyi keser. Bir süre soğuyunca ¤¤¤¤l çifti soğu¤¤¤¤¤ eski durumuna gelir ve devreyi tamamlar. Isıtıcı çalışmaya başlar. Böylece aletin sabit sıcaklıkta çalışması sağlanır.

    Yangın alarmlarında sıcaklık arttığında ¤¤¤¤l çifti yukarı bükülerek elektrik devresini kapatır ve zil çalar. Aynı zamanda ¤¤¤¤l termometrelerde ve flaşörlerde ¤¤¤¤l çiftleri kullanılarak yapılan araçlardır.

Sayfayı Paylaş