KELİMELER ARASINDAKİ ANLAM İLİŞKİLERİ

Konu 'Dil ve Anlatım Ders Notları' bölümünde DWL tarafından paylaşıldı.

  1. DWL

    DWL Üye

    Katılım:
    27 Ekim 2007
    Mesajlar:
    339
    Beğenileri:
    14
    Ödül Puanları:
    16

    KELİMELER ARASINDAKİ ANLAM İLİŞKİLERİ

    1. EŞ ANLAMLI KELİMELER

    Yazılış ve okunuş bakımından farklı fakat anlamca aynı olan kelimelerdir. Bu tür kelimeler birbirlerinin yerini tutabilir. Anlamdaş kelimelerin birisi genelde yabancı kökenlidir.

    kıymet-değer, cevap-yanıt, sene-yıl, medeniyet-uygarlık, imkân-olanak, acele-ivedi, zelzele-deprem, yoksul-fakir, misafir-konuk, sınav-imtihan, yöntem-metot, mesele-sorun, fiil-eylem, kelime-sözcük, vasıta-araç...

    Fakat bazı durumlarda anlamdaş kelimeler birbirinin yerini tutamaz: “kara bahtlı” kelime grubunda “kara” kelimesinin yerine “siyah” kelimesini kullanamazsınız. Çünkü iki kelimenin (kökeni ne olursa olsun) anlamdaş veya yakın anlamlı olabilmesi için aynı anlam özelliğini taşımaları gerekir.

    Türkçe kelimeler arasında da eş anlamlılık olabilir:

    deprem-yer sarsıntısı-zelzele,

    kimi zaman-ara sıra-zaman zaman-arada bir-bazen

    2. YAKIN ANLAMLI KELİMELER

    Yazılışı ve okunuşu farklı olan, anlamdaş gibi göründüğü hâlde birbirinin yerini tamamen tutamayan, yani aralarında anlam ayrıntısı bulunan kelimelerdir. Bunlar çoğunlukla Türkçe kelimelerdir.

    göndermek-yollamak, bezmek-bıkmak-usanmak, dilemek-istemek, çevirmek-döndürmek, söylemek-demek-konuşmak, eş-dost, hısım-akraba, bakmak-seyretmek,

    Kardeşim sana küsmüş.

    Kardeşim sana kırılmış.

    Kardeşim sana gücenmiş.

    Kardeşim sana darılmış.

    Birinci cümlede bir "kesinlik ve aşırılık" anlamı, ikinci cümlede bir "esneklik, hatta hoşgörü" anlamı, üçüncü cümlede "üzülmek" anlamı, dördüncü cümlede "gücenip görüşmez olmak" anlamı vardır.

    Ben her sorunla başa çıkarım. (baş etmek)

    Bu kadar yürekten çağırma beni. (candan)

    Davranışları hiçbir zaman içtenlikli değildi. (yürekten, candan)

    Yaptığı işi önemsemiyordu. (özen göstermiyordu.)

    3. ZIT ANLAMLI KELİMELER

    Anlamca birbirinin karşıtı olan kelimelerdir.

    Siyah-beyaz, uzun-kısa, aşağı-yukarı, ileri-geri, var-yok, gelmek-gitmek,

    Tüm kelimelerin zıt anlamlısı yoktur. Eylemlerde de durum aynıdır. Bir eylemin olumsuzu o eylemin karşıtı satılmaz.

    “sevinmek” karşıtı sevinmemek değil “üzülmek”tir.

    Kelimeler arasındaki karşıtlık cümledeki kullanıma göre değişir.

    “doğru” kelimesinin zıt anlamlısı bir cümlede “eğri” olurken, diğerinde “yanlış” olabilir.

    İki kelimenin (kökeni ne olursa olsun) anlamdaş, yakın anlamlı veya zıt anlamlı olabilmesi için aynı anlam özelliğini taşımaları gerekir. Meselâ, siyah ile beyaz, ancak ikisi de gerçek (temel) anlamda oldukları zaman zıt anlamlı olurlar. Hafif olmayan anlamındaki “ağır” kelimesinin ağır olmayan anlamındaki “hafif”le zıt anlamlı olabilmesi için ikisinin de gerçek (temel) anlamda kullanılması gerekir.

    4. EŞ SESLİ KELİMELER

    Yazılışı ve okunuşu aynı olduğu hâlde anlamları farklı olan kelimelerdir. Bunlar yalın hâlde olabildikleri gibi ek almış hâlde de olabilirler. Şiirde cinas olarak kullanılır ve cinaslı kafiye yapılır.

    Gül: 1. çiçek, 2. gülmekten emir

    Kır: 1. kırsal alan, 2. kırmaktan emir, 3. beyaz

    Yazma: 1. baş örtüsü, 2. yazmaktan olumsuz emir, 3. yazma işi

    Ek almış kelimelerle, ek almış ve almamış kelimeler arasında da eş seslilik söz konusudur. Bu ekler görevce farklı ekler de olabilir:

    Siyah anlamındaki “kara” ile “kar-a” (-a: yönelme hâl eki) gibi

    “Oyuncakları olmuş çocukların kurşunlar”

    “Zalimler her saat taze fidanları kurşunlar”

    Neden kondun a bülbül kapımdaki asmaya

    Ben yarimden vazgeçmem götürseler asmaya



    “hala” ve “hâlâ”, “kar” ve “kâr”, “adet” ve “âdet” kelimeleri eş sesli değildir. Okunuşları ve anlamları farklıdır.

Sayfayı Paylaş