küçük ünlü uyumu ve büyük ünlü uyumu

Konu 'Dil ve Anlatım 9. Sınıf' bölümünde gözdeecem tarafından paylaşıldı.

  1. gözdeecem

    gözdeecem Üye

    Katılım:
    1 Ekim 2012
    Mesajlar:
    263
    Beğenileri:
    382
    Ödül Puanları:
    0

    Küçük ünlü uyumu ya da düzlük-yuvarlaklık kuralı, Türkçe sözcüklerin ayırt edilmesinde kullanılan ses uyumlarından biri. Türkçe söz dağarcığındaki öztürkçe sözcüklere ait ortak bir özelliktir. Küçük ünlü uyumunun iki kuralı vardır:
    a, e, ı, i > a, e, ı, i: Türkçede bir sözcüğün herhangi bir hecesinde düz ünlü (a, e, ı, i) varsa bunu izleyen "ilk hecede" de düz ünlü bulunmalıdır:
    anlaşmak, yanaşmak, kayıkçı, ısırmak, ılıklaşmak, seslenmek, yelek, bilek, çilek vb.
    o, ö, u, ü > a, e, u, ü: Türkçede bir sözcüğün herhangi bir hecesinde yuvarlak ünlü (o, ö, u, ü) varsa bunu izleyen "ilk hecede" geniş düz (a, e) veya dar yuvarlak (u, ü) ünlü bulunmalıdır:
    boyunduruk, çocuk, odun, yorgunluk, yoklamak, vurmak, yumurta vb.
    Küçük sesli uyumunda dikkat edilmesi gereken husus -ilk heceden başlayarak- her bir hecedeki ünlünün kendinden "sadece" bir sonraki ünlü ile karşılaştırılması gerektiğidir. Yani her ünlü ikilisi kendi içinde değerlendirilmelidir:
    buralardayım (2. kurala uyuyor: yuvarlak - geniş düz)
    buralardayım (1. kurala uyuyor: düz - düz)
    buralardayım (1. kurala uyuyor: düz - düz)
    buralardayım (1. kurala uyuyor: düz - düz)
    Yukarıdaki örnekte görüleceği üzere ilk ünlü (u) ve son ünlü (ı) küçük sesli uyumuna uymadığı halde "buralardayım" sözcüğü küçük sesli uyumuna uymaktadır.
    Büyük ve küçük ünlü uyumlarının birlikte değerlendirilmesi
    Türkçede bir sözcüğün hem büyük hem de küçük sesli uyumuna uyması için herhangi bir ünlü harften sonra şu harflerden birinin gelmesi gerekir:
    Büyük ünlü uyumu: a, ı, o, u > a, ı, o, u ve e, i, ö, ü > e, i, ö, ü
    Küçük ünlü uyumu: a, e, ı, i > a, e, ı, i ve o, ö, u, ü > a, e, u, ü
    Her iki uyumun bileşkesi:
    a'dan sonra a veya ı > kayık, balık, kapı, odayı
    e'den sonra e veya i > kedi, enik, köpeği, evde, eşi
    ı'dan sonra a veya ı > ırak, bıçak, Ağrı'ya
    i'den sonra e veya i > niyet, bilet, eziyet
    o'dan sonra a veya u > oda, ozan, Bor'a
    ö'den sonra e veya ü > özel, öykü, görüş, öneri
    u'dan sonra a veya u > uzak, uzay, uzun, umut, umudu
    ü'den sonra e veya ü > üşenmek, üşümek, üzüm, görücüye
    Murat AKSOY, gözdeecem, gzde_EcemM. ve diğer 2 kişi bunu beğendi.

Sayfayı Paylaş