Nazım Şekilleri [Konu anlatım]

Konu 'Edebiyat 9.Sınıf' bölümünde ßerk' tarafından paylaşıldı.

  1. ßerk'

    ßerk' Üye

    Katılım:
    10 Mart 2011
    Mesajlar:
    4
    Beğenileri:
    1
    Ödül Puanları:
    0

    -Divan Edebiyatı’nda Nazım Biçimleri
    - Beyitle Kurulan Nazım Biçimleri

    Gazel
    Kaside
    Mesnevi
    Müstezat
    Kıt’a


    - Bentlerle Kurulan Nazım Biçimleri

    Rubai
    Tuyuğ
    Şarkı
    Murabba
    Terkib-i Bent
    Terci-i Bent
    Musammat


    -Halk Edebiyatı’nda Nazım Biçimleri
    - Anonim Halk Edebiyatı Nazım Biçimleri

    Mani
    Ninni
    Türkü
    Ağıt


    - Aşık Edebiyatı Nazım Biçimleri

    Koşma
    Semai
    Varsağı
    Destan


    - Tekke – Tasavvuf Edebiyatı Nazım Biçimleri

    İlahi
    Nefes
    Deme
    Nutuk
    Devriye
    Şathiye


    -Yeni Türk Edebiyatı’nda Nazım Biçimleri
    - Kurallı Nazım Biçimleri

    Sone
    Terza Rima
    Çapraz Kafiye
    Sarma Kafiye
    Düz Kafiye

    ------------
    Gazel
    1- Beyit sayısı 5 ile 15 arasında değişir. ama genelde bu sayı 5, 7, 9 beyittir.
    2- İlk beyit kendi arasında kafiyelidir. Gazelin kafiye düzeni (örgüsü) şöyledir; aa, ba, ca, da, ea, fa
    3- Gazelin ilk beytine matla(doğuş yeri) denir.

    Not: Gazelde yalnızca bir beyit kendi arasında aa şeklinde kafiyelidir.

    4- Gazelin son beytine makta (bitiş, kesiliş yeri) denir.
    5- Şairin isminin geçtiği beyte taç beyit denir.
    6- Gazelin en güzel beytine beytü’l-gazel denir. Bu beyte Şah beyit de denir.
    7- Gazelde genelde anlam bütünlüğü aranmaz, anlam beyitte tamamlanır.
    8- Bir gazelin bütününde aynı konu işleniyorsa, böyle gazellere yek-ahenk gazel denir.
    9- Bütün bir şiirin aynı söyleyiş güzelliğine sahip olduğu gazellere yek-âvâz gazel denir.
    10- Divan edebiyatı şairleri bütün maharetlerini gazelde ortaya koyarlar. Büyük şair olmanın en büyük ölçütü gazellerdir.
    11- Gazelde konu aşk, şarap, güzellik ve aşkın ıstırabıdır.
    12- Bazı gazellerin matladan sonra gelen beyitlerinde mısralar ortalarından bölünebilir. Bu durumda gazele iç kafiye hakimdir. Böyle gazellere musammat gazel denir.

    Gül devri ayş eyyâmıdır zevk u sefâ hengâmıdır
    Âşıkların bayramıdır bu mevsim-i ferhunde dem

    13- Aruz ölçüsüyle yazılır.
    14- Fuzûlî, Bâkî, Nedim, Şeyh Galip, Taşlıcalı Yahya Bey vb. gazelin önemli isimleridir.
    --
    Kaside
    1- Beyitlerden oluşur. Kafiye düzeni gazelle aynıdır. Yani aa, ba, ca, da, ea, fa … Ancak gazelden daha uzun bir nazım şeklidir.
    2- Kaside en az 33, en çok 99 beyitten oluşur. Ancak beyit sayısı 33’den az olan kasideler de vardır.
    3- Kasidenin ilk beytine matla denir. Ama şair, şiir içinde matlaı yenileyebilir.
    4- Kasidenin son beytine makta denir.
    5- Şairin isminin geçtiği yere taç beyit denir. Sonlara doğrudur.
    6- Kasidenin en güzel beytine beytü’l-kasid denir.
    7- Aruz ölçüsüyle yazılır.
    8- Bu türün en meşhur ismi Nef’i’dir.
    9- Kasidenin kendi içinde belli bölümleri vardır.

    Kasidenin Bölümleri:

    1- Nesib (teşbib): Giriş bölümüdür. Kasidenin tasvir bölümüdür. Burada, asıl konuya geçilmeden önce ramazan, bayram, bahar, yaz, savaş gibi konular ele alınır.

    2- Girizgâh: Kasidenin ikinci bölümüdür. Asıl konuya giriş için uygun bir ortam hazırlama yani giriş bölümüdür.

    3- Medhiye: Bu bölümde şair kimi övecekse onun yüceliklerini, başarılarını, erdemlerini anlatır. Bu bölümde abartı ve ağır bir anlatım göze çarpar.

    O sultan ki cism-i cihân cânıdır
    Zamânın zamân-ı baharıdır.ü

    4- Fahriye: Şair bu bölümde kendini ve şiirini över. Abrtılı bir anlatım söz konusudur.

    5-Tegazzül: Şair zaman zaman monotonluğu kırmak için kasidenin içinde, aynı ölçü ve uyakla gazeller yazar. Bu gazelin yazıldığı yer, tegazzül bölümüdür.

    6- Taç: Şair bu bölümde mahlasını ( Şiirdeki ad, takma ad) kullanır.

    7- Dua: En son bölümdür. Burada, övülen, kendisi için kaside yazılan kişi için dua edilir. Kişi için dua edilir. Kasidenin son bölümüdür.

    Hüdâ ömrünü ber-karâr eylesin
    Verip maksadın kâm-kâr eylesin
    Not: Kaside, bir maksat için yazılmış şiirdir. Şairin bir isteği vardır. Bu bakımdan bir dilekçe olarak değerlendirilebilir. Çünkü şair, bu şekilde kompozisyona yer veren bir manzume ile hem isteğini söylemekte, hem de yeteneğini göstermektedir.

    Kaside Çeşitleri:Kasideler şu ölçülere göre sınıflandırılırlar.

    1. Nesip (teşbip) bölümlerinde işlenen konulara göre:Bahariye (Bahar), Iydiye (Bayram), Şitaiye (Kış) Ramazaniye (Ramazan), Sayfiye (yaz)

    2. Rediflerine göre: Su Kasidesi, Sühân kasidesi, Gül kasidesi, Sünbül Kasidesi

    Not: Şehirleri konu edinen kasideler de vardır. İstanbul Kasidesi

    3-Konularına göre:

    Tevhid: Allah’ın varlığını ve birliğini anlatan kasidedir.

    Münacaat: Allah’a yalvarmak için yazılan kaside.

    Naat: Hz. Muhammed(S.A.S)’i ve din büyüklerini anlatmak için yazılan kasidedir.

    Medhiye: Devrin ileri gelen kişilerini övmek için yazılan kaside çeşididir.

    Mersiye: Sevilen insanların ölümünden duyulan acıları anlatan kasidedir. Türk Edebiyatında bu kasidenin en güzel örneklerinden biri Baki’nin Kanuni Sultan Süleymân için yazdığı Kanuni Mersiyesi’dir.

    Hicviye: Herhangi bir kişiyi yermek amacıyla yazılan kasidelerdir. Acımasız ve abartılı bir dil kullanılır. Edebiyatımızda hicviyenin en güzel örneklerini Nef’i vermiştir. Onun Siham-ı Kaza’sı bu türün en güzel örneklerinden biridir.
    --
    Mesnevi

    1. Her beyti kendi arasında kafiyelidir. Yani aa, bb, cc, dd…

    2. Bu şiirlerde konu ve beyit sayısı bakımından sınır olmadığı için Divan şairleri bu tür ile uzun şiirler yazmışlardır. Mesela, Mevlana’nın Mesnevi’si 25.700 beyitten oluşmuştur. Ünlü İran Şairi Firdevsî’nin Şeh-nâme’si de yaklaşık 60.000 beyittir.

    3. Edebiyatımıza İran Edebiyatı’ndan geçmiştir.
    4. Mesnevide beyitler, kendi içinde anlam birliğine sahiptir, beyitler arasında konu birliği gözetilir.
    5. Her beytin ayrı ayrı kafiyelenişi yazma kolaylığı sağlar.
    6. Uzun mesnevilerde monotonluğu ortadan kaldırmak için hikaye kahramanının ağzından söylenen gazellere de yer verilmiştir.

    7. Bazı şairler beş veya beşten fazla mesnevi yazmışlardır. Bunlar da ayrı isimlerle anılır. Beş mesnevinin bir araya gelmesiyle oluşturulmuş esere hamse denir. Ali Şir Nevâî, Taşlıcalı Yahya, Hamdullah Hamdi, Nergisî hamse şairlerinden bazılarıdır.

    8. Aruzun kısa kalıpları ile yazılır.
    9. Edebiyatımızda mesnevi türünün ünlü isimleri şunlardır: Fuzûlî, Şeyhi, Nâbî, Şeyh Galip.
    10. Mesnevilerde çeşitli konular işlenir.

    Not: Her beytin kendi arasında uyaklı oluşu şaire söyleme kolaylığı sağlamış, şair böylelikle işlediği konuyu istediği kadar uzatabilmiştir.
    --
    Rubai

    1. Kafiye düzeni aaxa ya da aaaa biçimindedir.
    2. Rübailerde aşk, şarap, dünyanın türlü nimetlerinden yararlanma, hayatın anlamı ve hayat felsefesi, tasavvuf veölüm gibi konular işlenir.
    3. Rübai diğer nazım şekillerinden farklı olarak özel bir ölçüyle yazılır. 24 kalıbı vardır.
    4. Rübaide ilk iki dize fikrin hazırlayıcısıdır. Asıl söylenmek istenen düşünce 3. veya 4. dizede ortaya çıkar.
    5. Genelde mahlasız şiirlerdir.
    6. Rübai Edebiyatımıza İran Edebiyatından geçmiştir.
    7. Rübai’nin en büyük şairi İranlı Ömer Hayyâm(XII yy)’dır. Türk edebiyatının en usta şairleri Kara Fazlî, Azmizâde Haletî, Nâbî ve son dönemde de Yahya Kemâl’dir.
    --
    Tuyuğ

    1. Divan Edebiyatına Türklerin kazandırdığı bir nazım şeklidir.
    2. Kafiye düzeni aaxa ya da aaaa şeklindedir. (manide de öyle)
    3. Dört dizeden oluşur.
    4. Tuyuğlarda genellikle cinaslı kafiye kullanılır.
    5. Tuyuğda, mani ve rubaide olduğu gibi önemli bir fikir söylenmeye çalışılır. Bu nedenle zor söylenen şiirlerden sayılır.
    6. Mahlassız bir şiirdir.
    7. Kadı Burhaneddin ve Nesimî bu türün ustalarıdır.
    --
    Şarkı

    1. Halk edebiyatındaki türkünün karşılığıdır.
    2. Kuruluşu ve kafiye düzeni yönüyle murabbaya benzer. aaaa, bbba, ccca…
    3. Bestelenmek için yazıldığından fazla uzun değildir.
    4. Dörtlüklerden oluşur ve dörtlük sayısı üç ile beş arasında değişir.
    5. Şarkının konusu genellikle aşk, sevgili, ayrılık, içki ve eğlencedir.
    6. Geniş halk kitlelerine hitap ettiğinden dili genelde sadedir.
    7. Şarkının en önemli isimleri Nedim, Enderunlu Vasıf’tır. Yakın dönem şairlerinden olan Yahya Kemâl’in de pek çok şarkısı vardır.
    8. Günlük dile ait söyleyişler ve halk deyişleri vardır.
    --
    murabba
    1. Nazım birimi dörtlük olan nazım şekillerinden biridir.
    2. Kafiye düzeni aaaa, bbba, ccca
    3. Genellikle 4 ile 8 dörtlükten oluşur.
    4. Her konuda murabba yazılabilir. Ancak dini ve didaktik konular ile övgü, yergi, manzum mektup, mersiye vs. türlerde murabba nazım şekli daha çok kullanılmıştır.
    5. Aruz kalıbıyla yazılır.
    6. Önemli murabba şairleri Aşki, Muhabbi, Hayreti, Taşlıcalı Yahya Bey, Fuzuli sayılabilir.
    --
    Mani
    1. Sözlü edebiyat ürünlerindendir.
    2. Genellikle bir dörtlükten oluşur. Ama mısra sayıları 5,6,7,8 hatta 14 olan maniler de vardır.
    3. Kafiye düzeni aaxa şeklindedir.
    4. Anonim halk edebiyatının en yaygın şeklidir. Özellikle yüzük oyunları ve mangal sohbetlerinde söylenirler.
    5. Maninin birinci ve ikinci mısraları konuya giriş için hazırlık mısralarıdır. Asıl söylenilmek istenen 3. ve 4. mısralarda söylenir. 1. ve 2. mısralar tamamen de konu dışı değildir.
    6. Üçüncü mısraın serbest oluşu söyleme kolaylığı sağlar.
    7. Anlam bakımından bir bütünlük gösteren maninin başlıca karakteri kendi kendine yetmesidir.
    8. Manilerde konu sınırı yoktur. Genelde aşk, toplum olayları, ölüm, iyilikler, hasret, evlat sevgisi vb. konuları işlenir.

    Not: Divan Edebiyatındaki tuyuğun karşılığıdır.
    --
    Ninni

    1. Sözlü edebiyat ürünlerindendir.
    2. Ölçü, kafiye yapısı, mısra sayısı her zaman düzenli değildir.
    3. Çoğu zaman tek dörtlükten veya birden fazla dörtlükten oluşabilir. 7,8 veya 9’lu hece ölçüsü ile söylenir.
    4. Genellikle mısraların dördü de birbiriyle kafiyelidir. aaaa
    5. Dili sadedir.
    6. Genelde anonimdirler ama söyleyeni belli olan niniler de vardır.
    7. Genelde “ninni yavrum ninni” “uyusun da büyüsün ninni” gibi kalıplaşmış sözlere yer verilir.
    8. Anne çocuğuna ilişkin isteklerini, iyi dileklerini, kendi sevincini, üzüntülerini anlatır.
    --
    Türkü
    1. Türkülerde konu zenginliği vardır. Aşk, ayrılık, ölüm, tabiat, kahramanlık, güzellik başlıca konularıdır.
    2. Hecenin yedili, sekizli en çok da on birli kalıplarıyla yazılırlar.
    3. Türküler genelde dörder mısralı bentlerden oluşur.
    4. Bazıları koşma şeklindedir.
    5. Bazı türkülerde her bendin sonunda aynı dize veya dizeler tekrarlanır. Bu tekrarlanan dizelere nakarat (kavuştak) adı verilir. Nakaratların völçüsü bazen ana bentlerin ölçüsünden ayrı olabilir.
    6. Türkülerin kafiye örgüsü genelde şöyledir: “aaab cccb dddb”, “aaabb cccbb dddbb” veya “aaabcc dddbcc eeebcc” şeklindedir.
    7. Türküler ait oldukları bölgelere göre adlar alırlar.
    8. Genelde anonimdirler ama söyleyeni belli olan türküler de vardır.
    --
    Ağıt

    1. Dörtlüklerden oluşur.
    2. Kafiyelenişi genelde mani ve koşmaya benzer. Yani; abab cccb, dddb, şeklindedir.
    3. Anonimdir.
    4. Hece vezniyle yazılır (söylenir).
    5. Uzun veya kırık hava adı verilen ezgilerle söylenir.
    6. Ağıt genelde ölen kişilerin ardından söylendiği gibi kaybedilen canlı cansız bir varlığın ardından da söylenebilir.
    7. Ağıtlarda ölen kişinin ailede ve toplumda bıraktığı boşluk ve hatıraları, dostluğu, iyiliği, fazileti, cesareti, merhameti gibi konular işlenir.

    Not: Edebiyatımızda ağıtın konu bakımından İslamiyet’ten önceki karşılığı sagu, Divan edebiyatında ise mersiyedir.
    --
    Koşma
    1. Türk Halk edebiyatının en çok sevilen, en çok kullanılan nazım şeklidir.
    2. Dörtlüklerle söylenir.
    3. Dörtlük sayısı genelde 3 veya 5’tir.
    4. Koşmalarda en çok 11’li hece ölçüsü kullanılır. 4+4+3=11 ya da 6+5=11.
    5. Genelde yarım kafiye kullanılır.
    6. Kafiye örgüsü; ilk dörtlük; aaab, abab, aaba veya abcb şeklinde olup diğer dörtlükler cccb, dddb şeklindedir.
    7. Koşmada, tabiat güzellikleri, sevgi, ayrılık, yiğitlik, yakınma, ıstırap, eleştiri, hayata ait görüşler konu alabilir.
    8. Genelde şiirin içinde özellikle de son dörtlükte şairin mahlası bulunur.
    9. Dil sade, anlatım yalın ve içtendir.
    10. Koşmalar işlenen konulara göre çeşitli isimler alır. Bunlar aynı zamanda âşık edebiyatı nazım türleridir.
    --
    Semai

    1. Tabiat, sevgi ve ayrılık konularını işler.
    2. Sekizli hece ölçüsüyle yazılırlar.
    3. Özel bir beste ile söylenirler.
    4. Nazım birimi dörtlüktür. En az 3, en çok da 5,6 dörtlükten oluşur.
    5. İlk dörtlüğü aaab, abab, aaba, abcb şeklinde diğer dörtlükler dddb, eeeb, fffb şeklindedir.
    6. Sona doğru şairin mahlası bulunur.
    7. Karacaoğlan’ın semaileri çok ünlüdür.
    --
    Varsağı

    1. Güney Anadolu’da yaşayan Varsak Türkmenlerine ait halk şairleri tarafından söylenen şiirlerdir.
    2. Özel bir bestesi vardır.
    3. 8’li hece ölçüsü ile söylenir.
    4. Varsağıda hayattan ve talihten şikayet gibi konular da işlenir.
    5. Şiirin sonuna doğru mahlas kullanılır.
    6. Yaygın olmayan bir nazım şeklidir.
    7. En güzel örneklerini Karacaoğlan vermiştir.

    Not: Semai ile benzerlik gösterir. Varsağının semaiden farkı, ezgisi ve “Bre, hey” gibi ünlemler kullanılarak erkekçe, yiğitçe bir söyleyişe sahip olmasıdır.
    --
    Destan
    1. Nazım şekli bakımından koşmaya benzer.
    2. Nazım birimi dörtlüktür. Dörtlük sayısı sınırlı değildir.
    3. Hece ölçüsünün 11’li kalıbı kullanılır.
    4. Son dörtlükte şairin mahlası geçer.
    5. Destanda konu olarak toplumu ilgilendiren, heyecana getiren savaş, kahramanlık, isyan, yangın gibi konular, ayrıca; dalkavukluk, gülünç olaylar, parasızlık vb. işlenir.
    6. Bu türe en güzel örneklerden biri; Kayıkçı Kul Mustafa’nın Genç Osman Destanı’dır.

    Not 1: Halk Edebiyatındaki en uzun nazım şeklidir. Bazı destanlarda dörtlük sayısının yüzü geçtiği görülür.
    Not 2: Koşmadan farkı; uzun oluşudur.
    Not 3: Âşık Edebiyatı nazım şekillerinden olan destan, milletlerin tarihine ait kahramanlıkları konu edinen halkın ortak malı olan destanlarla karıştırılmamalıdır.
    ---
    İlahi
    1. Allah’ı övmek ve O’na yalvarmak için yazılan, Allah sevgisiyle, insan sevgisini bütünleştiren içten şiirlerdir.
    2. Özel bir beste ile söylenir.
    3. Hece ve vezninin 7’li, 8’li ve 11’li kalıbıyla söylenirler.
    4. Dörtlüklerden oluşur. Dörtlük sayısı 3 ila 7 arasında değişir.
    5. Genelde şiirin içinde şairin mahlası geçer.
    6. İlahi denince akla Yunus Emre gelir.

    Not: İlahiler tarikatlara göre farklı isimler alır. Mevleviler’de âyin, Bektaşilerde nefes, Aleviler’de deme, Gülşeniler’de tapuğ, Halvetiler’de durak, öteki tarikatlar da hur ya da ilahi gibi.
    --
    Nefes
    1. Bektaşi şairlerinin yazdığı tasavvufi şiirlerdir.
    2. Genellikle, nefeslerde tasavvuftaki Vahdet-i Vücud felsefesi anlatılır.
    3. Bunun yanında Hz. Muhammed (A.S.M) ve Hz. Ali (R.A) için övgüler de söylenir.
    4. Nazımbirimi dörtlüktür. Dörtlük sayısı 3 ila 8 arasında değişir.
    5. Hece ölçüsüyle yazılırlar. Ama aruz ölçüsüyle yazılan nefesler de vardır.
    6. Nefeslerde, kalenderâne ve alaycı bir üslup dikkati çeker.
    7. Duygu ve düşünceleri nükteli bir şekilde ve zarafet ölçüleri içinde söylemek nefesin en belirgin özelliğidir.
    --
    Deme
    1. Alevi ve Kızılbaş şairlerin kendi düşüncelerini dile getirdikleri şiirlerdir.
    2. Bu şiirler Alevî tekkelerinde, tören sırasında sazla terennüm edilir.
    3. Hecenin 8’li ölçüsü kullanılır.
    4. 3 veya 5 dörtlükten oluşabilir.Güzel âşık cevrimizi
    --
    Nutuk
    1. Pirlerin ve mürşitlerin, tarikata yeni giren dervişlere öğüt vermek, çeşitli konularda bilgilendirmek ve tarikat derecelerini ve tarikat adabını öğretmek için söyledikleri şiirlerdir.
    2. Şekil yönüyle koşmaya benzer.
    --
    Sone

    1. Genel olarak kısa şiir, türkü demektir.
    2. 14 mısradan oluşan ve daha çok lirik konuların işlendiği bir nazım şeklidir.
    3. İlk iki bent dörder, son iki bent üçer mısradır.
    4. Kafiye örgüsü şöyledir. abba abba ccd ede
    5. Türk şairleri sonenin kafiye örgüsünde serbest hareket etmişlerdir.
    6. Edebiyatımıza Servet-i Fünun döneminde Fransız Edebiyatı etkisiyle geçmiştir.
    7. Tevfik Fikret ve Cenap Şehabettin bu türün örneklerini çok vermişlerdir.
    --
    Terza Rima
    1. İtalyan edebiyatı’na mahsus bir nazım şeklidir.
    2. Üçer mısralık üç bent ve sonda yer alan tek mısradan oluşur. Yani Üç dizeli bentlerden oluşur, son bent tek dizeden meydana gelir.
    3. Kafiye düzeni, örüşük kafiyedir; aba, bcb, cdc, d şeklindedir.
    4. Dante’nin İlahi Komedyası terza-rima örneğidir.
    5. Edebiyatımızda terza-rimayı ilk önce Servet-i Fünûncular kullanmıştır.
    6. Servet-ı Fünun şairleri tarafından batıdan alınarak edebiyatımıza kazandırılmış nazım biçimidir.
    --
    Çapraz Kafiye
    1. Dörtlüklerden oluşur. Dörtlük sayısında sınır yoktur.
    2. Kafiye örgüsü abab cdcd efef şeklindedir.
    3. Her şey konu olabilir. Bunun için de çok yaygındır.
    Sarmal Kafiye
    1. Dörtlüklerden oluşur, dörtlük sayısı sınırlı değildir.
    2. Kafiye örgüsü; abba cddc effe şeklindedir.
    3. Konu sınırlaması yoktur.
    Düz Kafiye
    1. Her beyti kendi arasında kafiyelidir.
    2. Kafiye örgüsü, aabb cc ‘dir.
    3.Düz kafiye ile istenilen uzunlukta şiirler yazılabilir.
    ----
    Dikkat:İlk başlıkta olupta anlatımı olmayan türler;bu sene okullarda gösterilmemiş nazım biçimleridir.Fakat isterseniz koyarıım.

Sayfayı Paylaş