nesneleri bakımında fiil çatıları

Konu 'Dil ve Anlatım Ders Notları' bölümünde 2αн!_∂3 tarafından paylaşıldı.

  1. 2αн!_∂3

    2αн!_∂3 Özel Üye Özel Üye

    Katılım:
    8 Kasım 2007
    Mesajlar:
    1.350
    Beğenileri:
    454
    Ödül Puanları:
    36

    NESNELERİNE GÖRE FİİL ÇATILARI (Nesne - Yüklem ilişkisi)

    Nesne alabilen, yani eylemin etkisinin başka varlıklar üzerine geçtiğini belirten fiillere geçişli fiiller denir. Geçişli fiiller, yüklem durumunda iken “neyi, kimi, ne” sorularına cevap verirler.

    * Bu enkazı en kısa zamanda kaldırmalısın.

    Nesne

    - Neyi kaldırmalısın?
    - bu enkazı (nesne)

    * Yarın pamuk toplayacağız.

    Nesne

    - ne toplayacağız?
    - Pamuk (nesne)

    a) Geçişli Fiiller

    Yüklem durumundaki fiil, cümlede nesnesiz kullanılmış olabilir. Yani cümlede nesne olmasa bile fiil, “neyi, kimi, ne” sorularına cevap verebiliyorsa yine geçişlidir. Bu durum şu şekilde soruya dönüştürülebilir: “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişli olduğu halde nesne kullanılmamıştır? Üç gün önce görmüştüm Geçişli fiil

    - Kimi görmüştün?
    - Sizi görmüştüm.
    Nesne

    b) Geçişsiz Fiiller

    Nesne alamayan, yani yüklem olarak kullanıldıkları cümlede istenilse bile nesne kullanılamayan fillerdir. Bu fiiller “kimi, neyi, ne” sorularına cevap veremezler. Öznenin yaptığı iş başka bir varlığı etkilemez.

    * adamın verdiği cevaba kızmıştım. Geçişsiz.

    - Neyi kızmıştım?
    - Kimi kızmıştım? Cevap yok.
    - Ne kızmıştım?

    ***Geçişsiz fiil tabanlarına “-(i)t, -(i)r, -tir” eklerinden uygun olanı getirilerek o fiile geçişlilik özelliği kazandırılabilir. Böyle fiillere oldurgan fiiller denir.

    Dün son sınıflar yarıştı. (geçişsiz)
    Nesne Yüklem

    Dün son sınıfları yarış-tır-dık. (Oldurgan)
    Nesne Yüklem

    *** Geçişli fiil tabanlarına “-(i)t, -(i)r, -tir” ekleri getirilerek fiilin geçişlilik derecesi artırılabilir. Böyle fiillere ettirgen fiiller denir.

    Bahçeye bir kuyu kazdı. (geçişli)
    Nesne Yüklem

    Bahçeye bir kuyu kaz-dır-dı. (ettirgen)
    Nesne Yüklem

    * Oldurgan fiillerin özneleri yapıcı olduğu halde ettirgen fiillerin özneleri yaptırıcıdır (işi başkasına yaptırır).


    c) Ettirgen Çatı:
    Geçişli bir fiilden “-t/ -r/ -tır” ekleri ile türetilen geçişli fiillere ettirgen çatılı fiiller denir. Ettirgen yapılan fiillerde geçişlilik derecesi arttırılmıştır, bu nedenle “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilin geçişlilik derecesi arttırılmıştır?” sorularında da ettirgen çatıyı ararız.

    Bir fiilde “-t/ -r/ -tır” yapım eklerinden biri varsa bu eki kaldırıp fiilin önüne “onu, bunu, orayı” getirdiğimizde sözümüz uygun oluyorsa nesneye göre çatı ettirgendir.
    Duvarları yeni boyattık. (onu boyadık, oluyor, ettirgen)
    Bileziğini çaldırmış. (onu çalmış, oluyor, ettirgen)
    Yazıları temize geçirdim. (onu geçtim, oluyor, ettirgen)

    ç) Oldurgan Çatı:
    Geçişsiz bir fiilden “-t/ -r/ -tır” ekleri ile türetilen geçişli fiillere oldurgan çatılı fiiller denir.

    Bir fiilde “-t/ -r/ -tır” yapım eklerinden biri varsa bu eki kaldırıp fiilin önüne “onu, bunu, orayı” getirdiğimizde sözümüz uygun olmuyorsa nesneye göre çatı oldurgandır.
    Seni anan benim için doğurmuş. ( onu doğmuş, olmuyor, oldurgan)
    Misafirleri güzel bir yere oturttum. ( onu oturdum, olmuyor, oldurgan)
    Yüzde yüz gölü kaçırdı. ( onu kaçtı, olmuyor, oldurgan)

Sayfayı Paylaş