Ses Bilgisi.

Konu 'Türkçe 6. Sınıf' bölümünde asferqoe13 tarafından paylaşıldı.

  1. asferqoe13

    asferqoe13 Üye

    Katılım:
    21 Mart 2010
    Mesajlar:
    19
    Beğenileri:
    9
    Ödül Puanları:
    0

    DÜZ

    YUVARLAK



    GENİŞ

    DAR

    GENİŞ

    DAR

    KALIN

    A

    I

    O

    U

    İNCE

    E

    İ

    Ö

    Ü


    Büyük Ünlü Uyumu:

    Sözcüğün ünlüleri arasındaki kalınlık incelik uyumudur. İlk hecedeki ünlü kalınsa diğer ünlüler de kalın,inceyse diğerleri de ince olur.

    Ör: Çocuklar, beklemişler…Karışık gelmişse BÜU’ya uymaz.Ör:İnsan, kalem,kitap...



    →Aslen Türkçe oldukları halde sonradan uğradıkları ses değişikliği nedeniyle BÜU’ya uymayan kelimeler de vardır.Ör:Kardeş (kardaş), elma (alma), anne (ana)…

    →Türkçede bazı ekler BÜU’yu bozar:

    ☻-ken : bakarken

    ☻-ki : akşamki

    ☻-leyin : sabahleyin

    ☻-gil : dayımgil

    ☻-imtırak :sarımtırak

    ☻-daş :meslektaş

    ☻-yor :bekliyor

    →Türkçede ilk heceden sonra o, ö ünlüleri bulunmaz.-yor eki hariç.

    →Yabancı sözcüklerde, birleşik kelimelerde ve tek hecelilerde BÜU aranmaz: ilkbahar, petrol, tek…

    → BÜU’ya uymayan kelimelere gelen ekler kelimenin son hecesindeki sese uyar:insanın…

    Küçük Ünlü Uyumu:

    Kelimenin ünlüleri arasındaki düzlük-yuvarlaklık uyumudur. Buna göre:

    →İlk ünlü düzse (A,E,I,İ ) diğerleri de düz,

    →İlk ünlü yuvarlaksa (O,Ö,U,Ü) sonraki

    → ya düz geniş (A,E)

    →ya da dar yuvarlak (U,Ü) olarak gelir. Başka bir ifadeyle:

    “Balıkesir” → “Balıkesir”

    “Koyun **ür” → “Tavuk güler”…

    ÖR: bekledim, kömürlük, gövdesi, umursamaz, tarafsızlık, yorgunluktan

    →KÜU kelimenin tamamında değil, komşu iki hece arasında aranır: yumurtacı, yuvarlaklık, görebilmişti…

    → Yabancı sözcüklerde, birleşik kelimelerde ve tek hecelilerde KÜU aranmaz.



    →-yor eki KÜU’yu devamlı bozar:eek:lmuyor.


    →Aslen Türkçe olduğu halde KÜU’ya uymayan kelimeler de vardır:Tavuk, kabuk, kavun, yamuk, çamur…Bunlarda “b,m,v” dudak ünsüzlerinin yuvarlaklaştırıcı etkisi vardır.

    →BÜU’ya uymayan kelimeler KÜU’ya uysa bile uymaz sayılır:Kalem,insanlık,



    ÜNSÜZLER:



    SERT

    YUMUŞAK

    SÜREKLİ

    F, H, S, Ş

    Ğ,J,L,M,N,R,V,Y,Z

    sssSÜREKSİZ

    P, Ç, T, K

    B, C, D, G









    SES OLAYLARI:

    A.Ünsüz değişimi / Yumuşaması: Sonunda “p,ç,t,k” sert ünsüzleri bulunan kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığı zaman sonlarındaki sert ünsüzler yumuşayarak “b,c,d,g/ğ” olur.

    Ör:Ağaç-ı→ağacı

    Kitap-ı→kitabı

    Git-en→giden

    Renk-i →rengi

    Yürek-i→yüreği



    →Bazı birleşik kelimelerde de yumuşama görülebilir:Kayıp-et→kaybet-

    Kayıt-ol→kaydol-,Kayıp-ol→kaybol

    !!! Kasıt-et-→kastet- !!!



    →Tek heceli kelimelerin bir kısmı bu kurala uymaz:

    Tek-il→tekil İç-i→içi

    İlk-in→ilkin Maç-a→maça

    Saç-a→saça Seç-enek→seçenek

    Sat-ıl-→satıl- Yat-ır-→yatır-

    Ek-in→ekin Bak-ıcı→bakıcı

    İç-ecek→içecek ot,et,süt,tek…



    →Bazılarıysa uyar:Taç,dip,uç,kap,renk, çok…..



    →Yabancı asıllı kelimeler genellikle bu kurala uymaz: Devlet-in→devletin, millet-e→millete, hukuk-un→hukukun.

    !! layık-ı→layığı;layık-ıyla→layıkıyla!!



    →Özel isimlerdeyse söyleyişte olsa bile yazıda gösterilmez:Mahmut-u, Ahmet-i

    Sinop-a….



    Ünsüz Benzeşmesi / Sertleşmesi:

    Sonunda f,s,t,k,ç,ş,h,p ünsüzleri bulunan buluna kelimeler “c,d,g” yle başlayan bir ek aldığı zaman ekin başındaki yumuşak ünsüzler sertleşerek “ç,t,k” olur.

    Koltuk-dan→koltuktan,millet-ce→milletçe

    Sınıf-da→sınıfta, git-di→gitti,aş-cı→aşçı

    Kes-gin→ keskin, bas-gı → baskı, Türk- ce → Türkçe,1905-de→1905’te,



    →Bazı ( birleşik ) kelimelerde sertleşme olmaz:!!! Üç-gen, dört-gen, beş-gen



    Ünsüz Türemesi:

    Yabancı dillerden geçen bazı kelimeler ünlüyle başlayan bir ek veya kelime aldıkları zaman asıllarındaki çift ünsüz ortaya çıkar: His-et→hisset, af-et→ affet, hak-ı→hakkı,red-et→reddet, sır-ı→ sırrı, hat-ı→hattı…



    →Yan yana gelen her ses ünsüz türemesi değildir! Hissiz, cadde, madde, ciddi….



    Ünsüz Düşmesi:

    →Sonunda –k bulunan bazı kelimeler –cık / -cek eki aldığı zaman sonlarındaki –k”ler düşer: küçük-cük →küçücük, minik-cik → minicik,ufak-cık→ufacık, büyük-cek→ büyücek, çabuk-cak→çabucak,



    →Sonunda “k” bulunan bazı kelimeler –l, -al/-el eki aldığı zaman sonlarındaki k’ler düşer:seyrek-l→seyrel-, alçak-l→alçal-, yüksek-l→yüksel-, ufak-la→ufala-….



    !!Ast- teğmen → asteğmen, üst – teğmen → üsteğmen, öpüş-cük→öpücük, gülüş-cük → gülücük….



    Ünlü Düşmesi:

    →İkinci hecesinde dar ünlü ( ı,i,u,ü ) buluna kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldıkları zaman ( vurgusu düşen orta hece ) ünlüsü düşer:

    Alın-ı→alnı, karın-ı→karnı, oğul-u →oğlu, boyun-u→boynu, akıl-ı→aklı, fikir-i→cisim-i→ cismi, gönül-ü→ gönlü, zülüf-ün→ zülfün ; ayır-ıl→ ayrıl-, çevir-e→ çevre, devir-il-→ devril-, sıyır-ıl-→sıyrıl-, kıvır-ım→ kıvrım, ayır- ıntı→ayrıntı, devir-e→ devre, yalın-ız→yalnız, yanıl-ış→ yanlış…



    →Et-,ol- yardımcı fiilleriyle birleşen birleşik kelimelerde de ünlü düşmesi olabilir:

    Sabır-et→sabret, şükür-et→şükret, kayıp-ol→kaybol, emir-et→emret, kahır-ol→kahrol-, hapis-et→hapset-..



    → -la / le ,-ar /-er…gibi bazı ekleri alan kimi kelimelerde de ünlü düşmesi olabilir:

    Yumurta-la→yumurtla-, sızı-la→sızla-, ileri-le→ilerle-, sızı-la→sızla-, koku-la →kokla-, uyku-la→uyukla-; oyun-a→ oyna; uyu-ku→uyku; sarı-ar-→sarar-…



    →Bazı birleşik kelimelerde yan yana gelen iki ünlüden biri düşer:

    Cuma-ertesi→cumartesi, Pazar-ertesi → pazartesi, sütlü-aş→sütlaç, güllü-aş → güllaç, kahve-altı→kahvaltı, ne-için → niçin, ne-asıl→nasıl, kayın-ana → kaynana…

    →Kimi şiirlerdeyse **çüye uydurmak için bazı sesler düşürülür ve yerine ’ işareti konur: Karac’oğlan, n’eylersin…



    →Bazı durumlardaysa iki ünlü yan yana gelmediği halde ünlünün düştüğü görülür.Buna “ünlü aşınması” denir:

    Nere-de→nerde, ora-dan→ ordan, bura-da→burda, içeri-de→içerde…

    Ek Fiil Düşmesi ve İle’nin Ekleşmesi



    İsimlere gelerek onların yüklem olmasını sağlayan, basit zamanlı fiilleri ise birleşik zamanlı yapan i- fiili genellikle düşer:

    Gelmiş - i - di → gelmişti, sevimli – idi → sevimliydi(i/y)



    →Bağlaç olan ile ise ünsüzle biten kelimelere başındaki i’yi düşürerek; ünlüyle bitenlereyse i’sini y’ye dönüştürerek birleşir ve ek haline gelir. (ÖSS sorusu!)



    Ünlü Türemesi:

    →-cık / -cik eki alan bazı bazı kelimelerde araya bir ünlünün girdiği görülür:

    Bir-cik→biricik, az-cık→azıcık, genç-cik → gencecik, dar-cık→daracık…



    →pekiştirilmiş bazı kelimelerde de ünlü türemesi olabilir:

    Yalnız → yapayalnız, çevre → çepeçevre, gündüz → güpegündüz, düz → düpedüz, !!sıklam → sırılsıklam, çıplak →çırılçıplak!!





    Ünlü Daralması:

    Sonunda düz-geniş ünlü ( A-E ) bulunan kelimelere –yor eki gelince bu ünlüler darlaşarak “ı,i,u,ü” olur:

    Bekle-yor→bekliyor, tara-yor→ tarıyor, olma-yor→olmuyor, görme-yor→ görmüyor



    →De- , ye- kelimeleri de –y’yle başlayan bir ek aldığı zaman keklerindeki ünlü daralır:

    De-y-en→diyen, ye-y-ecek→ yiyecek,

    !! deyince!!

    !ne-ye→niye

    →Bu iki yerin dışında ünlü daralması olmaz,Olmadığı halde olmuş gibi ünlü daraltmak imla hatası olur:

    Bekliyen, anlıyacak, demiyen,ağlıyan…



    N / M Çatışması (Gerileyici Ünsüz Benzeşmesi ):



    Türkçede “b” den önce gelen “n” ler “m” olur:

    Penbe→pembe, canbaz→cambaz, saklanbaç →saklambaç, anbar→ambar, tenbel→ tembel, çarşanba→Çarşamba,



    →Özel isimlerde ve birleşik kelimelerde olmaz:İstanbul, Safranbolu, binbaşı,onbaşı...

    E/A(KÖK)Değişimi(Ünlü Kalınlaşması):

    “Ben” ve “sen” zamirleri yönelme hali eki –e aldığı zaman köklerindeki ince e ünlüleri kalınlaşarak a olur:

    Ben-e→bana, sen-e→sana…

    Kaynaştırma:

    Ünlüyle biten kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığı zaman araya y,ş,s,n ünsüzlerinden biri girer.

    Araba-ı→arabayı, Amasya-a→ Amasya’ya, kapıcı-ın→ kapıcının, araba-ı→arabası…

    →Bazı durumlarda ise iki ünlü yan yana gelmediği halde araya n ünsüzü girebilir.Buna “koruyucu ünsüz” denir: o- da → onda, bu- dan → bundan, şu-u→şunu…

    →İsim tamlamasında kaynaştırma harfi n ve s dir.Ancak su ve ne kelimeleri hariç.Bunlarda kaynaştırma harfi y dir: Suyun suyu, neyin nesi…(ÖSS sorusu)

    Ulama:Sessizle biten kelimelerden sonra sesliyle başlayan bir kelime gelince ilk kelimenin sonundaki sessiz sonraki kelimenin başına eklenerek okunur:

    Dün akşam, …yüzen al sancak…

    →Ancak arada herhangi bir noktalama işareti olmamalı!

Sayfayı Paylaş