Ses olaylari !!!!

Konu 'Dil ve Anlatım 9. Sınıf' bölümünde xmen7891 tarafından paylaşıldı.

  1. xmen7891

    xmen7891 Üye

    Katılım:
    7 Ekim 2011
    Mesajlar:
    2
    Beğenileri:
    1
    Ödül Puanları:
    0

    Arkadaşlar Ses olayları ile ilgili bilgi verebilirmisiniz,salıya ödev var.Şimdiden Teşkkürler.
  2. Özel Üye Esra

    Özel Üye Esra Özel Üye Özel Üye

    Katılım:
    4 Ekim 2009
    Mesajlar:
    1.272
    Beğenileri:
    465
    Ödül Puanları:
    83
  3. efe deniz

    efe deniz Üye

    Katılım:
    12 Kasım 2009
    Mesajlar:
    12
    Beğenileri:
    10
    Ödül Puanları:
    0
    Dil ve Ses : Dil, seslerden oluşan bir işaretler dizgesi olup duygu, düşünce ve istekleri aktarmaya yarayan araçtır.

    Türkçe’nin Sesleri : Kulağın duyabildiği titreşimler ses olarak adlandırılırken seslerin yazıdaki hallerine harf denir. Türkçe’nin yazı dilinde 29 harf vardır. Bu harfler, ses özellikleri yönünden ünlü ve ünsüz harfler olmak üzere iki grupta incelenir.

    Ünlüler (sesliler) : Ses yolunda herhangi bir engele uğramadan çıkan seslerdir. Ünlüler tek başlarına söylenebilen, tek başlarına hece ya da sözcük olabilen seslerdir.

    Türkçe’de bütün ünlüler aynı değerdedir. Uzun ya da kısa ünlü olmaz. Bu nedenle içinde uzun ünlü bulunan sözcükler Türkçe olamaz.

    Ünlüler, kalın-ince, düz yuvarlak, geniş-dar olma özelliklerine göre aşağıdaki şemada olduğu biçimde gruplandırılır.

    Dilin Durumuna Göre

    Kalın:

    a, ı, o, u

    İnce:

    e, i, ö, ü

    Dudakların Durumuna Göre

    Düz:

    a, e, ı, i

    Yuvarlak:

    o, ö, u, ü

    Alt Çenenin

    Durumuna Göre



    Geniş:

    a, e, o, ö



    Dar:

    ı, i, u, ü

    Büyük Ünlü Uyumu : Ünlü harflerin, kalınlık-incelik yönünden uyumudur.

    İlk hece

    Diğer heceler

    a,ı,o,u

    a,ı,o,u

    e,i,ö,ü

    e,i,ö,ü

    Örnek : Uyan

    kalın ağaç

    ince çiçek

    Uymayan

    domates vücut

    sürahi insan

    Büyük Ünlü Uyumuyla İlgili Kurallar :

    ü Büyük ünlü uyumuna uymayan çok az Türkçe sözcük vardır.

    Örnek : ana (anne), alma (elma), kangı (hangi), karındaş (kardeş)

    ü Büyük ünlü uymuna aykırı sözcükler genellikle yabancı kökenlidir.

    Örnek : Silah, gazete, mevcut, insan

    ü Sözcüklere eklenen ekler de genellikle bu kurala uyar Ancak Türkçe’deki altı ek büyük ünlü uyumuna uymaz.

    Örnek : akıl-lı, çimen-ler, çocuk-da, eviniz-de, yürü-yor, bakar-ken, akşam-ki, sabah-leyin, yeşil-imtrak, turunç-gil

    ü Bileşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz. Örnek : Atakule, Kadıköy

    Küçük Ünlü Uyumu : Bir sözcükteki ünlülerin düzlük-yuvarlaklık yönünden uyumudur. Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde düz ünlülerden (a,e,ı,i) biri bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlülerde düz olur.

    İlk hece

    Diğer heceler

    a,e,ı,i

    a,e,ı,i

    Örnek : bilge, ıslak, azgın, incirler

    Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlülerden (o,ö,u,ü) biri bulunursa ikinci ve diğer hecelerde ya düz-geniş (a,e) ya da dar-yuvarlak (u,ü) ünlüler yer alır.

    İlk hece

    Diğer heceler

    o,ö,u,ü

    a,e,u,ü

    Örnek : oduncu, gülümsemek, kömürlük, öğrenci

    Küçük Ünlü Uyumuyla İlgili Kurallar :

    ü Dilimizde “o,ö” yuvarlak ünlüleri yalnızca ilk hecede kullanılabilir.

    Örnek : Uymayanlar : doktor, motor, otobüs

    Uyanlar : üzüm, kömür, soba

    ü Yuvarlak ünlülerden biriyle başlayarak bir hecede “a,e” düz ünlülerine geçen bir sözcük, düz ünlüden sonra düz ünlü gelir kuralına göre “ı,i” düz ünlülerine de geçebilir.

    Örnek : böy-le-si-ni, oy-ma-cı-lık

    ü Türkçe sözcüklerin öncelikle büyük ünlü uyumuna uyması gerekir. Büyük ünlü uyumuna uymadığı halde küçük ünlü uyumuna uyan sözcükler Türkçe sözcük olmaz.

    Örnek : misafir, tasvir, kalem

    ü Büyük ünlü uyumuna uymayan “-ki” eki, yuvarlaşarak küçük ünlü uyumuna uyar.

    Örnek : dünkü, bugünkü

    UYARI : İki heceli olup orta hecelerinde “b,m,v” ünsüzleri bulunan kimi Türkçe sözcükler, bu ünsüzlerin yuvarlaklaştırıcı etkisiyle küçük ünlü uyumuna aykırı düşer. Örnek:

    Yağmur, çamur, kabuk, tavuk, kavun



    Ünsüzler (Sessizler) : Tek başlarına söylenemeyen, ancak bir ünlünün yardımıyla söylenebilen seslere ünsüz denir. Türkçe’de 21 ünsüz vardır.

    Ünsüz Harflerin Özellikleri :

    ü Türkçe’de normalden kalın ya da ince okunan bir ünsüz yoktur.

    Örnek : rüzgar, kagir, lazım

    ü Yansımaların dışında Türkçe sözcüklerin başında “c,ğ,l,m,n,r,z” ünsüzleri bulunmaz.

    ü Türkçe sözcüklerde “j,f” ünsüzleri hiç kullanılmaz.

    Örnek : fare, jambon, jilet

    ü Türkçe sözcükler iki ünsüzle başlamaz.

    Örnek : krem, spor, tren, plak, trafik

    ü Bileşik sözcükler ve özel isimler dışında Türkçe sözcüklerde “n-b” sesleri yanyana gelmez.

    Örnek : İstanbul, Safranbolu, Sonbahar, Ambar, Kumbara, Perşembe

    Ünsüzler çıkarılırken ses tellerinde titreşimli olmalarına karşın, kimi ünsüzlerin çıkışında titreşim olmadığı görülür. Bu açıdan değerlendirildiğinde ünsüzler, sert ve yumuşak ünsüzler olmak üzere iki grupta incelenir.

    Ünsüz Benzeşmesi Kuralı : Sert ünsüzlerin (f,s,t,k,ç,ş,h,p) biriyşe biten sözcüklere c,d,g yumuşak ünsüzlerinden biriyle başlayan bir ek getirildiğinde, bu eklerin başındaki

    C, Ç ‘ye D,T’ ye G,K’ ye dönüşür.

    Ünsüz sertleşmesi kuralına aykırı yazımlar yazım yanlışı yaratır.

    Örnek :

    giriş-gen girişken

    dost-dur dosttur

    Arap-ca Arapça

    1) Ünsüz sertleşmesi, özel adlara ve sayılara getirilen eklere de uygulanır.

    Örnek:Yanlış Değişim Doğru

    Sinop’da “d”,”t” ‘ye Sinop’ta

    Mehmet-cik “c”,”ç” ‘ye Mehmetçik

    1970 ‘den “d”,”t” ‘ye 1970′ten

    1923 ‘de “d”,”t” ‘ye 1923 ‘te

    Örnek :

    Beklediğimiz otobüs Ulus’dan kalkıp, Kızılay’dan geçecek.

    Bu saatte oraya çoktan varmışdır.

    2) Sözcük biçiminde olan de / da bağlacı, ünsüz sertleşmesi kuralından etkilenerek, te / ta biçiminde yazılmaz.

    Örnek : Yanlış Doğru

    hiç te hiç de

    olup ta olup da

    3) Ünsüzlerin benzeşmesi kuralına aykırı olan bazı ekler vardır.

    Örnek : Yanlış Doğru

    üç - ken üç - gen

    çocuk - çağız çocuk - cağız

    Ünsüz Yumuşaması (Değişimi) Kuralı : Bir sözcük p,ç,t,k sert ünsüzlerinden biriyle biterken, bu sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, sert ünsüzler yumuşayarak;

    p,b ‘ye - ç,c ‘ye - k,ğ ‘ye - t,d ‘ye dönüşür.

    Örnek : balık balığın

    kitap kitaba

    ağaç ağacı

    kağıt kağıdı

    Ünsüz Yumuşamasıyla İlgili Kurallar :

    1) Kimi Türkçe ve Türkçe’ye girmiş sözcüklerde yumuşama görülmez.

    Örnek :

    konut konutun (Türkçe) hilafet hilafeti (Yabancı)

    taşıt taşıta (Türkçe) barikat barikatın (Yabancı)

    2) Tek heceli sözcüklerde de genellikle yumuşama olmaz.

    Örnek : saç saçım

    kaç kaça

    3) Özel adların sonuna gelen p,ç,t,k set ünsüzleri yalnızca okunurken yumuşatılır. Bu yumuşama yazımda gösterilmez.

    Örnek : Okunuş Yazılış

    Ayvalığ’a Ayvalık’a

    Ahmed’in Ahmet’in



    Türkçe’de Meydana Gelen Ses Olayları:

    Ses Düşmesi : Kimi sözcüklerin çekimlenişinde veya türeyişinde, bir sesin düştüğü görülür.

    a) Ünlü Düşmesi : İki heceli olan kimi sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerinde bulunan ünlüyü düşürürler. Buna orta hece düşmesi de denir.

    omuz um omzum oğul u oğlu

    kahır ol kahrol seyir et seyret

    ayır ıntı ayrıntı sıyır ık sıyrık

    yalın ız yalnız yanıl ış yanlış



    b) Ünsüz Düşmesi : Bazı sözcükler, çeşitli etkilerle birleşirken sözcüğün sonundaki ünsüz harf düşebilir. Bu olaya ünsüz düşmesi adı verilir.

    yumuşak cık yumuşacık sıcak cık sıcacık

    yüksek l yüksel küçük l küçül

    rast gelmek rasgelmek ast teğmen asteğmen

    Bazı bileşik sözcüklerin oluşumunda bir hece veya ses düşmesi meydana gelir.

    Ses Türemesi : Sözcükler kimi eklerle birleşirken zaman zaman araya başka yeni sesler girer. Türkçe’de ses türemesi olayına fazla rastlanmaz.

    Ses türemesi yaratan başıca durumlar:

    a) Ünlüyle biten sözcüklere, ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde, Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana gelemeyeceği için bu ünlülerin arasına “y,ş,s,n” ünsüzlerinden uygun olan biri gelir. Bu ses türemesine kaynaştırma da denir.

    b) Yardımcı eylemle yapılan bileşik eylemlerde ad soylu sözcükte ses türemesi görülür.

    Örnek : his etmek hissetmek

    red etmek reddetmek

    Bu sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sözcüklerde aynı türeme ortaya çıkar.


    c) Kimi sözcükler pekiştirilirken ses türemesi meydana gelir.

    Ses Daralması (Ünlü Daralması) : “a,e” geniş ünlüsüyle biten sözcüklere “-yor” şimdiki zaman eki getirildiğinde, bu geniş ünlüler daralıp değişerek “ı,i,u,ü” olur.


    “-ma,-me” olumsuzluk ekleri de “-yor” ekiyle birleştiğinde daralarak “-mı, -mi, -mu, -mü” olur.


    Ulama : Ünsüz harfle biten sözcüğün son ünsüz harfinin kendisinden sonra gelen ve ünlü harfle başlayan sözcüğün ilk hecesiyle birleştirilerek okunmasıdır.
    xmen7891 bunu beğendi.

Sayfayı Paylaş