sıfatlar konu anlatımı

Konu 'Dil ve Anlatım Ders Notları' bölümünde begushhH_10 tarafından paylaşıldı.

  1. begushhH_10

    begushhH_10 Üye

    Katılım:
    26 Kasım 2007
    Mesajlar:
    6
    Beğenileri:
    4
    Ödül Puanları:
    1

    SIFATLAR

    isimlerden önce gelerek onların anlamlarını sayı, renk, durum, hareket, biçim, yer, işaret ve soru yönlerinden tamamlayan; onları niteleyen ve belirten kelimelere sıfat denir. bu iki kelimenin (sıfat ve isim) oluşturdukları kelime grubuna da sıfat tamlaması denir ki bütün sıfat çeşitleriyle sıfat tamlaması oluşturulabilir.



    Kolay iş, bu sorular, küçük çocuk, hangi ev, iki elma, üçüncü sınıf…



    A. Sıfatların Özellikleri



    1. Sıfatlar isimlerden önce gelerek onları sayı, renk, durum, hareket, biçim, yer, işaret ve soru yönlerinden tamamlar; onları niteler veya belirtir:



    “O zaman gördü ki, küçük çocuk, memleketlisi, minimini yavru ağlıyor… Sessizce, titreye titreye ağlıyor. Yanaklarından gözyaşları birbiri arkasına, temiz vagon pencerelerindeki yağmur damlaları nasıl acele acele, sarsıla çarpışa dökülürse öyle, bağrının sarsıntılarıyla yerlerinden oynayarak, vuruşarak içlerinde güneşli mavi gök, pırıl pırıl akıyor.”



    o zaman, küçük çocuk, minimini yavru, temiz vagon pencereleri, güneşli mavi gök



    2. Tek başlarına kullanıldıkları zaman isim değerindedirler. Çünkü ancak bir isimden önce geldikleri zaman sıfat oldukları anlaşılabilir:



    yeşil elbise (sıfat) yeşili severim (isim)

    İhtiyar kadın (sıfat) İhtiyarlara iyi davranmalıyız (isim)

    Büyük park (sıfat) parkların en büyüğü (isim)



    3. Tek başlarına kullanıldıklarında isim değerinde oldukları için alabildikleri isim çekim eklerini, yani hâl eklerini, iyelik eklerini ve çoğul ekini, bir isimden önce gelerek onu niteledikleri ya da belirttikleri zaman, yani sıfat olarak kullanıldıkları zaman alamazlar:



    Bir basamak yukarı çık. sıfat

    Birler basamağı isim

    Yürüyen merdiven sıfat

    Yürüyenler ve koşanlar isim



    4. Bir sıfatla onun nitelediği ya da belirttiği bir isim arasına noktalama işareti (özellikle virgül) konmaz. Virgül konursa ilk kelime tek başına kalmış olur, dolayısıyla isimleşir.



    Genç adama gülümseyerek baktı. (genç: sıfat)

    Genç, adama gülümseyerek baktı. (genç: isim, özne)



    5. Birkaç sıfat, arka arkaya sıralanarak bir ismi niteleyebilir veya belirtebilir:



    Karanlık, büyük, korkutucu ve nemli bir evdi.



    6. Sıfatın varlığından bahsedildiği her yerde mutlaka sıfat tamlaması vardır; o sıfatla (soru sıfatı da olsa) bir tamlama oluşturulmuştur.



    B. Sıfat Çeşitleri



    Sıfatlar görev ve anlam yönünden, yani kendilerinden sonra gelen isme kattıkları anlam yönünden önce ikiye, sonra daha alt başlıklara ayrılırlar:



    1. Niteleme Sıfatları

    2. Belirtme sıfatları

    a.İşaret sıfatları

    b. Sayı sıfatları

    Asıl sayı sıfatları

    Sıra sayı sıfatları

    Kesir sayı sıfatları

    Üleştirme sıfatları

    c. Belgisiz sıfatlar

    d. Soru sıfatları



    1. Niteleme Sıfatları



    ]İsimlerin şeklini, durumunu, hareketini, rengini, kısacası kalıcı özelliklerini gösteren sıfatlardır. Nitelene sıfatları isimlere sorulan “nasıl” sorusunun cevabıdır:



    Penceresinden kavak ağaçları görünen / bir sağlık ocağı

    yanaklarımı pembeleştiren / makaslar

    uçuşan / pamukçuklar

    Kavakları silkeleyen / rüzgâr

    Koca / bahçe

    Tasasız / gözler

    Güzel / çerçeveler

    Kocaman / bir masası ve koltuğu



    Mavi deniz, tatlı su, kötü gün, yakın arkadaş, çalışkan öğrenci, susuz yaz, yuvarlak masa, bayan memur, erkek adam, temiz giysi, güzel insan, düz yol, çatal çivi, sivri tepe, yassı burun…



    2. Belirtme Sıfatları



    İsimleri sayı yönünden tamlayan; yerlerini işaret eden; özelliklerini belli belirsiz olarak bildiren; onların özelliklerini soran sıfatların tümüne belirtme sıfatları denir. Belirtme sıfatları varlıkların geçici özelliklerini bildirirler:



    Bu adam, o adam, şuradaki adam, (herhangi) bir adam, bir (tane) adam, kaçıncı adam, hangi adam?…



    Belirtme sıfatları alt başlıklara ayrılır:



    a. İşaret Sıfatları



    İsimleri işaret ederek belirten ve yerlerini bildiren sıfatlardır.



    “bu, şu, o, öteki, beriki, böyle, şöyle…”



    Bu soruyu kim cevaplayacak?

    Kitabı şu genç almıştı.

    O eşyaları nereye götürüyorsun?

    Öteki sorulara geçiniz.

    Beriki masaları da taşıdık.



    b. Sayı Sıfatları



    İsimlerin sayılarını, bölümlerini, sıralarını, parçalarını kesin olarak belirten sıfatlardır. Sayı sıfatlarının çeşitleri şunlardır:



    i. Asıl Sayı Sıfatları



    İsimlerin sayılarını kesin olarak belirten sıfatlardır:



    Her gün iki saat ders çalışır, bir saat de kitap okurum.

    Bir ağaç bile bırakmamışlar; kesmişler.

    Yüz yıl öncesine geri döndük.

    Türkiye nüfusunun yetmiş milyon olduğu söyleniyor.

    Beş milyon ton patates



    10 cm ip, 2 m kumaş, 100 ton kömür, 3 kg şeker…



    ]Başında asıl sayı sıfatlarından biri bulunan bir isme çoğul eki getirilmez. ”Beşevler, Altmışevler, Yedi Cüceler, üç aylar, Kırk Haramîler, beş milyonlar, on milyonlar (banknotlarımız)”gibi örnekler bu kurala uymaz.



    ]Sayı sıfatlarıyla niteleme sıfatları art arda kullanılırsa sayı sıfatı önce gelir:

    iki değerli arkadaş, üç kırık cam…



    ii. Sıra Sayı Sıfatları



    İsimlerin sıralarını, derecelerini belirten sıfatlardır.

    “-ncİ” eki ya da nokta kullanılır.



    77. yıl, 11’inci bölük, birinci gün, ikinci gelişimiz…

    üçüncü kişiler, ikinci katlar…



    ] “ilk” kelimesi birinci anlamındadır:

    İlk (birinci) caddeden sağa dönün.



    ] “son, sonuncu, ortanca” kelimeleri de sıra sayı sıfatıdır:

    son fırsat, ortanca çocuk, sonuncu kişi…



    iii. Kesir Sayı Sıfatları



    İsimlerin, bütünün kaçta kaçı olduğunu gösteren sıfatlardır.

    Yüzde bir ihtimal, yarım ekmek, çeyrek (dörtte bir) ekmek, yarıyıl, iki buçuk lira…



    ]Bu tamlamalarda tamlanan çoğul yapılabilir.

    Kardeşlerin üçte bir payları var.



    ]Tamlayan çoğul yapılıp tamlananla yeri değiştirilebilir:

    Yüzde otuz artış düşünülüyor.→Düşünülen artış yüzde otuzlarda.



    iv. Üleştirme Sayı Sıfatları



    İsimlerin bölümlere ayrıldığını, bölüştürüldüğünü gösteren sıfatlardır.

    “-(ş)er” ekiyle yapılır.



    Üçer kişi, ikişer elma, yedişer kişi, ellişer milyon, birer gün arayla,



    v. Topluluk Sayı Sıfatları



    Bir defada doğan birden fazla kardeşler için kullanılır.

    Bunlardaki “z” sesi çokluk bildirir.

    Tamlanan çoğul olabilir.

    üçüz bebek, beşiz çocuklar.



    c. Belgisiz Sıfatlar



    İsimlerin sayılarını ve miktarlarını kesin olarak değil, yaklaşık, aşağı yukarı, belli belirsiz bildiren sıfatlardır.



    “bir, birkaç, birçok, az, çok, biraz, birtakım, bütün, bazı, tüm, her, hiçbir, herhangi bir, kimi…



    başka / bir / boyut,

    kimi insanlar,

    bir yaz günü,

    bazı sıfatlar

    herhangi bir zaman

    her soru,

    birtakım insanlar,

    birkaç kişi,

    Birçok senelergeçti; dönen yok seferinden.

    tüm insanlar,

    bütün varlıklar…



    Bunlardan bazılarının belirttiği isimler çoğul eki alamaz, bazılarının tamlananları çoğul olmak zorundadır; bazılarınınki de yerine göre tekil de olabilir, çoğul da.



    Bütün insan→bütün insanlar

    Birkaç kişi→birkaç kişiler

    Çoğu insan→çoğu bitkiler



    Not: Asıl sayı sıfatı olan “bir” ile belgisiz sıfat olan “bir” karıştırılabilir. “bir” kelimesi “tek” kelimesinin karşılığı ise asıl sayı sıfatıdır. Değilse belgisiz sıfattır:



    Bir çiçekle yaz olmaz bir tane çiçek. asıl sayı sıfatı

    Onu bir akşam vakti gördüm. Herhangi bir akşam vakti belgisiz sıfat



    d. Soru Sıfatları



    Tanımı



    Soru sıfatları, isimlerin nitelik ve niceliklerini soru yoluyla öğrenmeyi amaçlayan, cevapları da herhangi bir sıfat olan kelimelerdir.



    “ne, nasıl, nice, ne gibi, ne biçim, kaç, kaçıncı, kaçar, hangi, ne türlü…”



    Özellikleri



    ]Soru sıfatları cümleyi soru cümlesi yapar. Bazı durumlarda da yapmaz:



    Bu nasıl bir dünya; hikâyesi zor…

    Nasıl kitaplardan hoşlanırsın?



    ]Soru sıfatlarıyla da sıfat tamlaması oluşturulur.



    Kaç gün sonra geleceksin?

    Eve giderken hangi otobüse bineceğiz?



    Örnekler



    Hangi çılgın bana zincir vuracakmış şaşarım.

    Kaçıncı sınıfta okuyor?

    Ne gün geleceğini söyledi mi?

    Kaçar kişilik gruplar hâlinde gideceğiz?

    Kaçta kaç hisse istersin?



    Not: “ne” kelimesi sıfat, zarf ve zamir olarak kullanılabilir.



    Ne bakıyorsun? Zarf

    Ne almak istiyorsun? Zamir

    Ne gün geleceksin? Sıfat

    Ne iş yapıyordunuz? sıfat

    Bugün ne çalıştık ama. zarf

    Canitin, -cagla- ve burakdeniz bunu beğendi.
  2. samet_fen

    samet_fen Üye

    Katılım:
    1 Aralık 2007
    Mesajlar:
    367
    Beğenileri:
    5
    Ödül Puanları:
    16
    teşekkürler....
    burakdeniz bunu beğendi.
  3. ceyda yavaş

    ceyda yavaş Üye

    Katılım:
    2 Mart 2010
    Mesajlar:
    7
    Beğenileri:
    0
    Ödül Puanları:
    0
    bir başka deniz bu ... cümlesinde başka ve bu sıfat mıdır? ve tüyleri domur domur (domur sıfat mı? )
  4. FairTyle

    FairTyle Üye

    Katılım:
    30 Ekim 2012
    Mesajlar:
    2
    Beğenileri:
    0
    Ödül Puanları:
    0
    teşekkürler...

Sayfayı Paylaş