sıfatlarda anlam

Konu 'Dil ve Anlatım Ders Notları' bölümünde begushhH_10 tarafından paylaşıldı.

  1. begushhH_10

    begushhH_10 Üye

    Katılım:
    26 Kasım 2007
    Mesajlar:
    6
    Beğenileri:
    4
    Ödül Puanları:
    1

    Sıfatlarda Anlam



    1. Sıfatlarda Anlam Kuvvetlendirme



    ]Zarflarla ve edatlarla anlam kuvvetlendirilebilir:



    çalışkan→arı gibi çalışkan→arı gibi çalışkan çocuk

    güzel→Cennet kadar güzel→Cennet kadar güzel vatan

    verimli→çek verimli→çok verimli topraklar



    Burada “cennet kadar” kelime grubu “güzel” sıfatını; sonra hepsi birden “vatan” kelimesini nitelemiş.



    ]Pekiştirme sıfatları ile de anlam kuvvetlendirilebilir:



    Bir sıfatın ilk iki sesine “m, p, r, s” ünsüzlerinden biri eklenip, oluşan hecenin o sıfatın başına getirilmesiyle oluşur. Ünlüyle başlayan sıfatlarda ilk ünlüye “m, p, r, s” ünsüzlerinden biri eklenir.



    Sarı sayfalar→sapsarı sayfalar

    Kırmızı→kıpkırmızı elbise

    Mor→mosmor bir yüz

    Yeşil→yemyeşil tabiat

    Temiz→tertemiz toplum

    Uzun→upuzun araba



    Bu kurala uymayan pekiştirme sıfatları da vardır:



    Sapasağlam, yapayalnız, çırılçıplak, çepeçevre…



    ]Tekrar yoluyla da anlam kuvvetlendirilebilir. Tekrar edilen kelimeler arasına “mİ” soru eki de konabilir:



    doğru dürüst bir iş, boylu poslu bir adam, az buz para değil…

    yüce yüce yaylalar, Mini mini eller, tatlı tatlı diller…

    tatlı mı tatlı diller, sevimli mi sevimli bir yüz, sıcak mı sıcak bir hava…



    2. Sıfatlarda Anlam Daraltma



    ]Sıfatların anlamlarında, bazı eklerden yararlanarak kısma, daraltma, küçültme yapılabilir. Bunun için “-Cİk, -ÇE, -cEk, -(İ)msİ, -(İ)mtırak” ekleri kullanılır:



    Geniş bir oda → daha az genişi → genişçe bir oda

    Uzun bir çocuk → daha az uzunu → uzunca bir çocuk

    Büyük ev → daha az büyüğü→ Büyükçe / büyücek bir ev

    Küçük çocuk → daha az küçüğü→ küçükçe / bir çocuk

    Tatlı elma → daha az tatlısı → tatlımsı bir elma

    Ekşi erik → daha az ekşisi → ekşimsi / ekşimtırak erik



    “-Cİk” eki küçüklük, azlık anlamı taşıyan sıfatlara getirilir ve aşırılık anlamı katar:



    Kısa kol → daha da kısası → kısacık kol

    İnce ip → daha da incesi → incecik ip

    Az ekmek → daha da azı → azıcık ekmek

    Minik yavru → daha da miniği→ Minicik yavru

    Küçük kız → daha da küçüğü→ Küçücük kız

    Ufak el → daha da ufağı → Ufacık el

    Yumuşak eller → daha da yumuşağı→ Yumuşacık eller



    3. Sıfatlarda Karşılaştırma



    Aynı özelliklere sahip olan varlıkları karşılaştırarak o özelliğe hangisinin daha çok sahip olduğunu göstermek için sıfatın başına “en, daha, pek” kelimeleri getirilir.



    En kuvvetli millet

    Daha dürüst insanlar

    Pek çalışkan işçi



    D. Yapı Bakımından Sıfatlar



    Sıfatlar da isimler gibi yapı bakımından basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üçe ayrılır:



    1. Basit Sıfatlar



    Herhangi bir yapım eki almamış ve başka bir kelimeyle birleşmemiş sıfatlardır.



    Kara gün, kırmızı gül, bol yemek, iri taş, iyi insan, son yolculuk, dost ülke, düz çizgi.



    2. Türemiş Sıfatlar



    İsim ya da fiil köklerine ve gövdelerine getirilen isim yapım ekleriyle oluşturulmuş sıfatlardır.



    Kiralık ev, yıllık izin, tuzlu su, Aydınlı Hasan, işsiz adamlar, ölü balık, sütçü kadın, yarınki maç, genişçe bir oda, büyücek bir ev, ekşimsi / ekşimtırak erik, kısacık kol, incecik ip…

    Penceresinden kavak ağaçları görünen / bir sağlık ocağı

    yanaklarımı pembeleştiren / makaslar

    uçuşan / pamukçuklar

    Kavakları silkeleyen / rüzgâr

    Kocaman / bir masası ve koltuğu

    çalışkan öğrenci, susuz yaz, yuvarlak masa…



    3. Birleşik Sıfatlar



    Yapısında birden fazla kelime barındıran sıfatlardır.



    Külyutmaz öğretmen, mirasyedi gençler, boşboğaz insanlar, boğazına düşkün adam, birtakım sorunlar, cana yakın çocuk…



    Birleşik sıfatlar ikiye ayrılır:



    a. Kaynaşmış birleşik sıfatlar



    Anlamca kaynaşmış sıfatlardır. Birden fazla kelimenin sözlük anlamlarından az ya da çok uzaklaşarak, aralarına ek ya da kelime girmeyecek şekilde birleşerek oluşturdukları sıfatlardır.



    Canciğer dost, vatansever sanatçı, pisboğaz çocuk, mirasyedi gençler, kahverengi elbise, eşsesli kelimeler, birkaç adam, herhangi bir öğretmen, biraz zaman, birtakım elbiseler…



    b. Kurallı birleşik sıfatlar



    Çeşitli yollarla oluşurlar:



    *Sıfat tamlaması + “-li” yapım eki



    büyük yapraklı ağaçlar, dost bakışlı insanlar, kısa boylu asker, büyük kapılı bina, kırık camlı ev…



    *Sıfat tamlaması + “lık” eki



    yarım günlük mesai, üç kuruşluk iş…



    *İsim + iyelik eki + sıfat



    salonu büyük (bir) ev, çenesi düşük adam, saçı uzun bebek, rengi soluk kumaş…



    *Takısız isim tamlaması + “-li” yapım eki



    taş duvarlı ev, aslan yürekli çocuk, demir kapılı bahçe…



    *İsim + “-den” ayrılma hâl eki + isim-fiil:



    kulaktan dolma bilgiler…



    *İkileme + isim



    evsiz barksız insanlarımız, tatsız tuzsuz işlerimiz, irili ufaklı eşyalar…



    *İsim + ek + fiilimsi + isim



    işini bilir memur



    *Deyim + isim



    cana yakın arkadaşlar, çenesi düşük insan…



    4. Pekiştirilmiş Sıfatlar

    Yamyassı bir burun… Koskocaman bir kulak… Kapkara bir ten… Yemyeşil iki göz… Sapasağlam, yapayalnız, çırılçıplak, çepeçevre…



    Sarı sayfalar→sapsarı sayfalar

    Kırmızı→kıpkırmızı elbise

    Mor→mosmor bir yüz

    Yeşil→yemyeşil tabiat

    Temiz→tertemiz toplum

    Uzun→upuzun araba



    Yapılan işlem sıfatları pekiştirmektir.

    Sıfatlar başka şekillerde de pekiştirilirler Bunlar sırasıyla:

    a) İkilem dediğimiz aynı sıfatın tekrar edilmesi yoluyla:

    uzun uzun kavaklar, tatlı tatlı bakışlar, iri iri taşlar, kara kara gözler, büyük büyük binalar, geniş geniş yollar…

    b) Tekrar edilen sıfatların arasına “mı” getirilerilerek yapılan pekiştirme;

    tatlı mı tatlı nar, güzel mi güzel çiçekler, kara mı kara gözler, beyaz mı beyaz gömlekler, uzun mu uzun kollar…

    c) Bazı isimler tekrar edilerek sıfat olarak pekiştirilmiş biçimde kullanılırlar:

    dilim dilim karpuz, sıra sıra kamyonlar, avuç avuç para, sepet sepet üzüm, sürü sürü koyunlar…

    d) Birbirine anlam bakımından yakın olan ve uygun getirilen kelimelerle yapılan pekiştirme:

    açık saçık söz, kırık dökük eşya, anlı şanlı paşa, eğri büğrü yazı

    NOT: Sıfatlar cümlede yüklemin anlamını tamamladıkları zaman ZARF TÜMLECİ olurlar. Böylece bu sıfatlar, zarf tümleci olarak isimlendirilirler.

    Adam, kıpkırmızı oldu. Rüzgar tatlı tatlı esiyordu, Bazıları abuk sabuk konuşuyor

    Cümlelerde koyu yazılmış kelimeler, pekiştirme sıfatları gibi gözükmelerine rağmen, cümlede zarf görevini üstlenmişlerdir

Sayfayı Paylaş