Thumbs up SÖZCÜK YAPISI -EKLER (Çok Geniş Kapsamlı bir Çalışma,HİÇBİRYERDE YOK!)

Konu 'Dil ve Anlatım Ders Notları' bölümünde 3mr3* tarafından paylaşıldı.

  1. 3mr3*

    3mr3* Üye

    Katılım:
    5 Kasım 2008
    Mesajlar:
    2
    Beğenileri:
    0
    Ödül Puanları:
    0

    EKLER
    A.Çekim Ekleri B.Fiil Çekim Ekleri C.Yapım Ekleri
    1.Çoğul Ekler 1.Zaman Ekleri 1.İsimden İsim Yapan Ekler
    2.Hâl Ekleri 2.Dilek Ekleri 2.İsimden Fiil Yapan Ekler
    3.İyelik Ekleri 3.Şahıs Ekleri 3.Fiilden İsim Yapan Ekler
    4.İlgi Eki 4.Fiilden Fiil Yapan Ekler
    5.Eşitlik Eki



    A) ÇEKİM EKLERİ:
    İsim soylu sözcüklere gelerek onlara cümlede görev ve anlam kazandıran eklerdir. Sadece isimlerle ilgili olmayıp zamir, sıfat ve zarflarla da ilgili olduğundan isim soylu sözcüklerin sonunda da bulunuyor.

    1. Çoğul Ekler ->

    Asıl işlevi isimlerin sayı bakımından çokluğunu bildirmektir.

    Kalemler , çantalar , defterler alındı.

    2. Hâl Ekleri ->

    İsim soylu sözcüklere gelerek onların yüklemle ya da diğer sözcüklerle ilgilerini sağlayan eklerdir. Bunları şu şekilde inceleyebiliriz.

    a. - i hal eki (yükleme hali)

    “Ev - i gördüm.”

    “Odun - u yardım.” cümlelerinde kullanılan eklerdir. Fiilin neyi etkilediğini gösterir. Fiile sorulan “kimi, neyi” sorularına cevap verir.

    b. - e hal eki (yönelme hali)

    “Eve gitti.” cümlesinde yer bildirir.

    “Yaza gelecekler.” cümlesinde zaman bildirir; zarf yapar.

    “Beş bin liraya aldım.” cümlesinde miktar bildirerek zarf yapar.

    “Başbaşa resim çektirmişler.” cümlesinde durum bildirerek zarf yapmış.

    Bu ek “ben” ve “sen” şahıs zamirlerine geldiğinde, zamirlerin yapısını değiştirir ve onları “bana”, “sana” şekline çevirir.

    Bu eki,

    “Haberi duyunca koşa koşa olay yerine geldi.”

    “Elindeki taşları oraya buraya rastgele atıyordu.”

    “Saat üçü beş geçe istasyonda buluşacağız.” cümlelerinde altı çizili eklerle karıştırmayalım. “-e” hal eki fiillerin kök ya da gövdelerine eklenmez.

    c. - de hal eki (bulunma hali)

    “Evde bekliyor.” cümlesinde yer bildirir.

    “Ayakta bekliyor.” cümlesinde durum bildirerek zarf yapmış.

    “3′te gelecek.” cümlesinde zaman bildirerek zarf yapmış.

    “Onlar gözde insanlar.” cümlesinde eklendiği sözcüğün anlamını değiştirmiş ve sıfat yapmış. Elbette bu durumda yapım eki olmuş.

    “Buralarda saz boyunda otlar biter.” cümlesinde sıfat yapmış ancak yapım eki olmamış.

    d. - den hali (çıkma durumu)

    “Evden çıktı.” cümlesinde yer bildirmiş.

    “Akşamdan gidelim.” cümlesinde zaman bildirmiş.

    “Sıradan insanlardı onlar.” cümlesinde eklendiği sözcüğün anlamını değiştirerek sıfat yapmış ve yapım eki olmuş.

    “Senden iyi arkadaş bulamam.” cümlesinde karşılaştırma bildirmiş.

    “Sıkıntıdan tırnaklarını yerdi.” cümlesinde neden bildirmiş.

    “Her taraf kağıttan uçaklarla doluydu.” cümlesinde bir şeyin neyden yapıldığını göstermiş.

    “Birden ayağa fırladı.” cümlesinde durum bildirmiş. Bu tür örnekler çoğaltılabilir. Önemli olan, eklerin cümle içindeki anlamını kavramaktır.

    e. Yalın hâli: Bu hâl eksizdir.

    ÖRN: Ahmet, ev…


    3. İyelik Ekleri ->

    İsimlerin ve isim soylu kelimelerin sonuna gelerek onların sahiplerini, ait oldukları kişileri belirten eklerdir. Tamlayansız kullanıldıkları zaman bu eklere iyelik zamirleri de denir.İyelik ekleri şunlardır :

    Tekil Kişiler : Ben (-ım, -im, -um, -üm) Kitab-ım
    Sen (-ın, -in, -un, -ün) Kitab-ın
    O (-ı, -i, -u, -ü, -sı, -si, -su, -sü) Kitab-ı,Araba-sı

    Çoğul Kişiler : Biz (-ımız, -imiz, -umuz, -ümüz) Kitab-ımız
    Siz (-ınız, -iniz, - unuz, -ünüz) Kitab-ınız
    Onlar(-ları, -leri) Kitap-ları

    kitab-ım,kitab-ın,kitab-ı,kitab-ımız,kitab-ınız,kitap-ları
    masa-m,masa-n,masa-s-ı,masa-mız,masa-nız,masa-ları
    su-y-um,su-y-un,su-y-u,su-y-umuz,su-y-unuz,su-ları
    ne-y-im,ne-y-in,ne-y-i/ne-s-i,ne-y-imiz,ne-y-iniz,ne-leri

    İyelik ekleri isim tamlamasında tamlanana gelir:
    Zil,şal ve gül.Bu bahçede raksın bütün hızı...
    Şevk akşamında Endülüs üç defa kırmızı...

    Aşkın sihirli şarkısı yüzlerce dildedir.
    İspanya neşesiyle bu akşam bu zildedir.


    Kapının kol-u,
    işin baş-ı,
    hayvan sevgi-s-i

    İyelik ekleri bazen yer bildiren zamirlerden(işaret zamirleri)sonra gelerek belirtme görevlerinde bulunur:

    Sıfatlardan sonra gelerek zamir yapar:
    doğrusu,böylesi,başkası...

    Bazen isimlerle ve sıfatlarla birlikte sevgi ve abartma ifade eder:
    Camın İstanbul.
    Güzelim çiçekler kurumuş.

    İyelik eklerinden sonra hâl ekleri gelebilir:
    Baba-m-a soracağım.
    Kardeş-i-n-i arıyormuş.

    -ler ekiyle -i iyelik eki birlikte kullanılarak zaman bakımından genelleme yapılır:
    akşamları,sabahları,gündüzleri...


    4. İlgi Ekleri ->

    “ın, in, un, ün” biçimindedir.Belirtili isim tamlaması kurar.

    kapı-n-ın kol-u , müdür-ün oda-sı


    5. Eşitlik Eki ->

    İsim soylu sözcüklere gelip onlara değişik anlamlar katan ve anlama bağlı olarak onları sıfat, zarf yapan - ce , -ca (-çe, -ça) ekleridir.

    Böyle çocukça davranmamalısın. (benzerlik)

    Sınıfça geziye gittik. (topluluk)

    Bence bu kazak daha güzel. (kanaat)

    Çocuğu iyice dövmüşler. (pekiştirme)

    Onca işim arasında seni mi düşüneyim? (derecelendirme)

    Bu ve buna benzer anlamlar katan eşitlik eki ayrıca sözcüğün görevini de değiştirir. Birinci cümledeki “çocukça” sözü zarftır. Ancak bu sözcük eşitlik eki almadan çocuk ismini karşılar. Ek alınca türü değişmiştir.


    B) FİİL ÇEKİM EKLERİ :

    Dilimizde fiiller çekimli hâlde kullanılır. İkinci tekil şahıs emir çekimi hariç bütün fiiller çekim eki alarak kullanılır.

    Fiil çekim ekleri, fiil kök veya gövdelerine eklenerek, fiillerin zamanını, yapılış şeklini ve şahsını belirtirler.

    1. Zaman Ekleri ->

    a.Haber Kip Ekleri

    Dilimizde üç temel zaman vardır:Geçmiş zaman Şimdiki zaman Gelecek zaman

    Ama bütün zamanları içeren tasnif şudur:

    1-Geçmiş zaman (Bilinen geçmiş zaman ve öğrenilen geçmiş zaman)
    2-Şimdiki zaman
    3-Gelecek zaman
    ve bunların hepsini kapsayan
    4-Geniş zaman

    1. Bilinen Geçmiş Zaman Eki: "-dı/-di/-du/-dü" "-tı/-ti/-tu/-tü"

    Fiil kök veya gövdesine gelerek görülen/şahit olunan ve bilinen geçmişe ait bir işin vb. anlatılmasını/hikâye edilmesini/haber verilmesini sağlar:

    Geldim, okumadın, yürüdü, koştuk, söylediniz, ağladılar...

    Diğer görevleri:

    İkilemeler kurar:Oldu bittiye getirdiler.

    Zaman bildirme işlevini yitirip yapım eki olarak kullanılabilir; sıfat ve isim olarak kullanılan kelimeler türetir[6]:

    Mirasyedi (adam), şıpsevdi, külbastı, imambayıldı, gecekondu, kaptıkaçtı...

    2. Öğrenilen Geçmiş Zaman Eki: "-mış/-miş/-muş/-müş"

    Fiil kök veya gövdesine gelerek görülmeyen/şahit olunmayan ve bilinmeyen geçmişe ait, başkasından duyulan bir işin vb. anlatılmasını/nakledilmesini sağlar:

    Uyumuşum, konuşmuşsun, sevmemiş, durmuşuz, bilememişsiniz, almışlar...

    Diğer görevleri:

    Farz etme anlamı katar:

    Çay içen var mı? , diyorlar. Ben de evet, ben bir çay tiryakisiyim. diyormuşum.

    Sonradan fark etme anlamı katar; başkasından duyma söz konusu olmaz:

    Dün çok yorulmuşum.

    Teşekkür ederim, yemek güzel olmuş.

    Anlam kayması sonucu yor eki yerine de kullanılmakta:

    Nasıl bir şey aramıştınız?

    Zaman anlamını yitirip yapım eki (sıfat-fiil eki) olarak kullanılabilir; sıfat-fiiller türetir; bu sıfat-filler sıfat olarak kullanıldıkları gibi isimleşebilirler de:

    Başlamış iş, verilmiş sadaka

    geçmiş (zaman), ermiş (adam)...


    3. Şimdiki Zaman Eki: -yor

    Fiil kök veya gövdesine gelerek hâlen yapılmakta olan bir işin vb. anlatılmasını/bildirilmesini sağlar:

    Zil çalıyor.
    Öğrenciler teneffüse çıkıyor.
    Dünya dönüyor, zaman geçiyor, insanlık gelişiyor, ama Türkiye...

    4. Gelecek Zaman Eki: "-acak/ecek"

    Fiil kök veya gövdesine gelerek daha sonra yapılacak olan bir işin vb. bildirilmesini sağlar:

    Oraya gideceğim ve onu göreceğim.
    Bilmez ki giden sevgililer dönmeyecekler.
    Ömrüm böyle esrarlı geçecek ses vermeden.

    Zaman anlamını kaybedip yapım eki olarak da kullanılır; sıfat-filler yapar; bu sıfat-fiiller isimleşebilir:

    Sana dar gelmeyecek makberi kimler kazsın?
    Buralar yaşanılacak yerler değil.
    Geleceğini garantiye almalısın.
    Alacaklı gibi duruyorsun.
    Soğuk içecekler satılır mı burada?
    Yakacakları yazdan hazırlamalı.

    5. Geniş Zaman Eki: "-r" ; "-ar/-er"; "-ır/-ir/-ur/-ür"

    Fiil kök veya gövdesine gelerek söz konusu olan işin vb. geçmiş, şimdiki ve gelecek zamanların tümüne ait olduğunun, yani her zaman tekrarlandığının bildirilmesini sağlar:

    Seni ancak ebediyyetler eder istiab.
    Ağlarım, ağlatamam; hissederim, söyleyemem
    Yaş otuz beş! yolun yarısı eder.

    Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol;
    Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol.

    Her duvar, her kovukta şimdi niye
    Bir büyük göz niyaz eder, ağlar
    "Bitsin artık bu gizli şüphe!" diye?

    Bu ek zaman anlamını yitirip yapım eki olarak da kullanılarak sıfat-fiiller yapar; bu sıfat-fiiller de isimleşebilir:

    Benzer soruları daha önce cevaplamıştım.
    Seninki çekilir dert değil.
    Okur yazar oranı sürekli artıyor.

    Uyurgezer, uçaksavar, yanardöner, benzerleri...

    Geniş zamanın olumsuz çekiminde bu ekin kullanımı biraz izah gerektirir. Bazı şahıslarda olumsuzluk ekinden sonra geniş zaman eki gelmezken bazılarında da z olarak kullanılır:

    Gel-i-r-im gel-me-m ek yok

    Gel-i-r-sin gel-me-z-sin z

    Gel-i-r gel-me-z z

    Gel-i-r-iz gel-me-y-iz ek yok

    Gel-i-r-siniz gel-me-z-siniz z

    Gel-i-r-ler gel-me-z-ler z

    Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol;
    Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol.

    2.Dilek Kip Ekleri ->

    Dilek kipleri, iş, oluşu, kılışı, durumu ve hareketi zamana bağlı olmadan, tasarı ve dilekle ilgili olarak bildiren kiplerdir.

    Dilek kipleri dörde ayrılır:1-Dilek-şart kipi 2-İstek kipi 3-Gereklilik kipi 4-Emir kipi

    1. Dilek-şart kipi eki: "-sa/-se"

    Fiil kök veya gövdesine gelerek söz konusu olan işin dileğe ve şarta bağlı olduğunun bildirilmesini sağlar:

    Ağlarsa anam ağlar

    İsterse, veririz.

    Olursa bir şikâyet ölümden olsun.

    Dönersem kahpeyim millet yolunda bir azîmetten

    Ruhumun vahyini duysam da geçirsem taşına

    Uzanırken gece mehtabı getirsem yanına

    Bu son fasıldır ey ömrüm, nasıl geçersen geç!

    2. İstek kip eki: "-a/-e"

    Fiil kök veya gövdesine gelerek istek anlamı katar.

    Bana sor sevgili kaari, sana ben söyleyeyim.

    Sonra bir yer bulup oturdum. Hadi bir sigara içeyim dedim

    Bunu böyle bilesiniz.

    Nereye dikilmek istersen
    Söyle seni oraya dikeyim!

    3. Gereklilik eki: "-malı-meli"

    Fiil kök veya gövdesine gelerek işin olması gerektiği anlamını katar:

    Gül tenli, kor dudaklı, kömür gözlü, sürmeli...
    Şeytan diyor ki sarmalı, yüz kere öpmeli..

    Ya şevk içinde harap ol, ya aşk içinde gönül!
    Ya lâle açmalıdır göğsümüzde yahut gül.

    Hepsinin üstüne sevda sözleri söylemeliyim

    4. Emir kipi eki: -sİn, -İn(İz), -sİnlEr

    Fiil kök veya gövdesine gelerek ikinci ve onların aracılığıyla da üçüncü şahıslara emir verilmesini sağlar.

    Birinci şahısların emir çekimi olmadığı gibi ikinci tekil şahsın da çekimi olduğu hâlde eki yoktur:

    Ağla ağla Sakarya!
    Ey vuslat! O aşıkları efsununa ram et!
    Ey tatlı ve ulvi gece! Yıllarca devam et!

    Bu yazıyı acele yazsınlar!
    Alın, bunları da okuyun!


    3- Şahıs Ekleri ->

    Şahıs ekleri, fiili şahsa bağlayan; fiildeki işi, kılışı, hareketi yapanı; oluşa ve duruma sahip olanı bildiren eklerdir.

    Şahıs eklerinin tekil ve çoğul şekilleri vardır.

    Kiplere göre şahıs ekleri değişiklik gösterir; fiil kök veya gövdesinin ünlüyle veya ünsüzle bitişine göre iki çeşit şahıs eki vardır:

    a. Şimdiki, gelecek, geniş ve -miş li geçmiş zamanlarla gereklilik ve dilek kiplerinde kullanılan kişi ekleri:

    -İm, -sİn, ---, -İz, -sİnİz, -lEr

    bilir-im, bilir-sin, bilir, bilir-iz, bilir-siniz, bilir-ler

    geliyor-um, alacak-sınız, olmuş-lar, bilmeliy-iz, gide-sin

    b. di li geçmiş zamanla dilek-şart kipinde kullanılan kişi ekleri:

    -m, -n, ---, -k, -nİz, -lEr

    aldı-m, aldı-n, aldı, aldı-k, aldı-nız, aldı-lar

    alsa-m, alsa-n, alsa, alsa-k, alsa-nız, alsa-lar

    Emir çekimi de ayrı eklerle yapılır:git-sin, gid-in(iz), git-sinler

    3. OLUMSUZLUK EKİ: "-ma/-me"

    Fiil kök veya gövdelerine gelerek olumsuz çekimlerini yapar. Fiilin yapılmadığını, işin olmadığını bildirir. Bütün fillere gelebilir:

    Gel-me-di, al-ma-dı, ver-mi-yor, ol-mu-yor, bil-me-meli, söyle-me!, dinle-me!

    Bazı durumlarda ekin ünlüsü daralır:Gel-mi-yor, oku-mu-yor, sev-mi-yor...

    4. SORU EKİ: "mı/mi/mu/mü"

    Soru eki isimlerden ve fiillerden sonra kullanılabilir. Eklendiği kelimeden ayrı yazılır. ünlü uyumlarına girer.

    Aldık mı?
    Geldi mi?
    Okudun mu?
    Gördün mü?

    Soru anlamının dışında başka görevlerde de kullanılır:

    Seçenek sunar:

    Alır mı almaz mı bilemem.

    Şart, koşul bildirir:

    Buraya geldi mi tepesi atıyor.

    Derslerine çalıştı mı kazanır.

    Yollar kapandı mı gelemez.

    Zaman anlamı katar:

    Hava bulutlandı mı yola çıkın, dedi.

    Buraya geldi mi size de uğrar.

    Şaşırma, hayret, beklenmezlik bildirir; ünlem ifade eder:

    Bir de onu karşımda görmeyeyim mi!

    Aniden babasına rastlamasın mı!

    Tehdit, korkutma bildirir:

    Sopayı elime aldım mı görürsün.

    Fiile kesinlik anlamı katar:

    Bakarsın buraya uğrar mı uğrar.

    Sizin işinizi yaptı mı yaptı.

    5. EK-FİİL

    Fiillerin birleşik zamanlı çekimlerini yapmayı sağlar:

    imek fiilinin ek olarak kullanımıdır. Genellikle bitişik yazılır.

    çalışmış i-di-k çalışmıştık

    okuyor i-se okuyorsa

    okuyor i-miş-ler/okuyorlar imiş okuyorlarmış

    -di li geçmiş zamanın hikâyesi, şartı; -miş li geçmiş zamanın hikâyesi, rivayeti, şartı; şimdiki zamanın hikâyesi, rivayeti, şartı; gelecek zamanın hikâyesi, rivayeti, şartı; geniş zamanın hikâyesi, rivayeti, şartı; dilek-şart kipinin hikâyesi, rivayeti; istek kipinin hikâyesi, rivayeti; gereklilik kipinin hikâyesi, rivayeti ve şartı ek-fiil alabilir. Bunlar filler konusunda ayrıntısıyla işlenecektir.


    YAPIM EKLERİ:

    İsim ya da fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan başka isim ya da fiil türeten eklerdir. Yapım ekleri eklendiği sözcüğün anlamını da türünü de değiştirir. Her zaman çekim eklerinden önce gelir. Yapım eki almış bir sözcüğe türemiş sözcük ya da gövde denir.Eğer sözcük yapım eki almışsa basit yapılıdır sözcük çekim eki olsa da basittir

    1)İsimden İsim Yapım Ekleri:
    İsim kök veya gövdelerine eklenerek, yeni bir isim gövdesi oluşturan eklerdir.

    Lık: kömür-lük, göz-lük , kulak-lık …
    lı: Şehir-li , para-lı , ağaç-lı , baş-lı …
    sız: su-suz, para-sız, ev-siz,
    cü: göz-cü, sanat-çı, yol-cu, simit-çi,
    ce: Türk-çe İngiliz-ce
    daş:Çağ-daş, arka-daş, yol-daş
    üncü: üç-üncü beş-inci
    msı: acı-msı ekşi-msi
    cil: et-cil ben-cil insan-cıl
    şın: sarı-şın
    sal: kum-sal kadın-sal
    ıt: yaş-ıt
    cağız: kız-cağız çocuk-cağız
    cık: az-ı-cık küçük-cük
    tı: horul-tı cıvıl-tı

    2)İsimden Fiil Yapan Ekler:

    İsim köklerine veya gövdelerine gelerek onlardan fiil türetir.

    la: su-la, taş-la, uğur-la
    al: çok-al, az-al, dar-al
    l: doğru-l, sivri-l
    a: kan-a, yaş-a, tür-e, boş-a
    ar: yaş-ar, mor-ar, sarı-ar
    da: fısıl-da, horul-da, gürül-de
    at: yön-et, göz-et
    ık: geç-ik, bir-ik
    ımsa: az-ımsa, benim-se,küçü(k)-mse
    kır: fış-kır, hay-kır
    lan: ev-len, rahat-la
    laş: şaka-laş, der-leş, çocuk-laş
    sa: su-sa, garip-se önem-se

    3)Fiilden İsim Yapan Ekler:

    Fiil kök veya gövdelerine gelerek isim yapan eklere denir.

    ca: düşün-ce, eğlen-ce
    ocak-ecek: giyecek, yok-ocak, aç-ocak
    ak: yat-ak, kaç-ak, dur-ak,
    ga: böl-ge, bil-ge, süpür-ge,
    gan: çalış-kan, unut-kan, kay-gan
    gı: sev-gi, çal-gı, as-kı
    gıç: bil-giç, dal-gıç, başlan-gıç
    gın: yor-gun, bil-gin, bez-gin, bit-gin
    ı,-i: yaz-ı, öl-ü, yap-ı, çat-ı, kok-u, doğ-u
    ıcı-ici: yap-ıcı, gör-ücü, al-ıcı, sat-ıcı,
    ık-ik: kes-ik, aç-ık, göç-ük,
    ım-im: say-ım, seç-im, öl-üm, ölç-üm
    ın-in: yığ-ın, ak-ın, tüt-ün, ek-in,
    nç: gül-ünç, sev-inç
    ıntı: es-inti, çık-ıntı, dök-üntü,
    ır-er: gel-ir, gid-er, ok-ur,
    ış: otur-uş, yürü-y-üş,
    ıt: geç-it, yak-ıt, ölç-üt,
    ma: gülmeyi severim , konuşmayı bil.
    mak: gelmek, gitmek
    tı: belir-ti, kızar-tı,

    Fiilden Fiil Yapan Ekler:

    Fiil soylu kelimelerden yeniden fiil yapan eklere denir.

    dır: gül-dür, yap-tır, koş-tur,
    ala: kov-ala, silk-ele,
    er: gider, çık-ar,
    imsa: gül-ümse, an-ımsa,
    ın: gez-in, gör-ün, sev-in, taşı-n,
    r: kaç-ır, bat-ır, iç-ir,
    ş: gör-üş, uç-uş, gül-üş,
    t: uza-t, sap-ıt, korku-t, üşü-t,
    ı: sev-il, kır-ıl, sat-ıl





    Hocamz performans ödevi olarak vermişti hazırLadım ve işine yarayacak olan arkadaş oldugunu düşündüm ve ekledim...

    Yardımcı olabildiysem ne mutlu bana..

Sayfayı Paylaş