Türkçe'de zaman

Konu 'Türkçe 7. Sınıf' bölümünde sevecen tarafından paylaşıldı.

  1. sevecen

    sevecen Üye

    Katılım:
    25 Eylül 2008
    Mesajlar:
    44
    Beğenileri:
    1
    Ödül Puanları:
    6

    TÜm zaman kİplerİyle İlgİlİ onar tane Örnek emeĞİnİz İÇİn Şİmdİden teŞekkÜrler
  2. Sevqi. .

    Sevqi. . Forumdan Uzaklaştırıldı

    Katılım:
    23 Şubat 2010
    Mesajlar:
    1.130
    Beğenileri:
    1.863
    Ödül Puanları:
    0
    Şekil ve zaman ekleri, fiil kök veya gövdesinin karşıladığı hareketi şekle ve zamana bağlayan eklerdir.
    Demek ki bu ekler bir şekil, bir de zaman ifade ederler. Şekil ifadesi hepsinde, zaman ifadesi ise ancak bir kısmında vardır.
    Şekil; fiilin kullanılışta sokulduğu kalıp demektir. Fiiller kullanılışa çıkmak, şahıslara bağlanmak için iki kalıba girerler. Bunlardan biri bildirme kalıbı, diğeri ise tasarlama kalıbıdır.
    Kip, fiilin çekim kalıbı demektir. Türkçe’de dokuz çekim kalıbı vardır. Dokuz fiil kipi vardır. Bu kipler ve kalıplar ikiye ayrılır:
    a) Bildirme kipleri
    b) Tasarlamakipleri

    a) Bildirme Kipleri:

    Bildirme kipleri gerçek hareketleri haber veren kalıplardır. Bildirme kalıbı haber kalıbıdır. Dokuz fiil çekiminden beşi bildirme kipleridir. Bunlarda gerçekleşmiş, gerçekleşen veya gerçekleşecek bir hareketi haber vermek bahis konusudur. Onun için haber kipleri de denir. Bu haberin içinde zaman da vardır. Yani, hem haber, hem zaman ifade ederler. Şu halde, bu kiplerde çekim ekleri şekil olarak haber, bildirme; zaman olarak da beş tane zamanı ifade ederler, bunlar; geniş zaman, şimdiki zaman, görülen geçmiş zaman, öğrenilen geçmiş zaman ve gelecek zamandır.
    Zaman ifadesi, şekil ifadesinden daha belirgindir. Onun için bunlar zaman adları ile tanınırlar.




    b) Tasarlama Kipleri:

    Tasarlama kipleri gerçek olmayan, tasarlanan, tasarıda olan, tasavvurda olan hareketleri ifade için kullanılan fiil kalıplarıdır. Bunlara dilek kipleri de denir.
    Bu çekim kalıplarında zaman ifadesi yoktur, yalnız şekil ifadesi vardır.
    Tasarlama kipleri dört tanedir ve bunlar: Şart, emir, istek, gereklilik ifade eder ve bu adlarda anılırlar.

    A) BİLDİRME KİPLERİ ( Haber ve Zaman Kipleri )

    1- Geniş Zaman ve Ekleri :

    Bu zaman şekil olarak bildirme, zaman olarak da geniş zaman ifade ederler.
    Bu eklerde üç zaman ifadesi vardır; her zaman, geçmiş zamanla şimdiki zamanı içine alan bir zaman ve gelecek zaman; her zaman yaparım, bugün yaparım örneğinde ve “ Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım” mısrasında bu manalar vardır. Ayrıca geniş zamanda bir süreklilik ve yapabilme ifadesi de vardır.
    Bugün iki geniş zaman eki vardır:
    1. –r
    2. –ar, -er
    Bugün umumî geniş zaman eki -r ‘dir. Fiillerin büyük bir kısmına bu ek getirilir.

    ye-r açıl-ı-r ver-i-r
    de-r bil-i-r oku-r
    başla-r gör-ü-r patlat-ı-r

    -ar, -er ise tek heceli fiillere, fakat bunların büyük bir kısmına getirilen geniş zaman ekidir.

    yap-ar kes-er öt-er
    kaç-ar gid-er yaz-ar
    koş-ar dür-er dön-er

    Geniş zaman çekimi, zamir menşeli şahıs ekleri ile yapılır. Bu şöyledir:

    -r ile:

    oyna-r-ım
    oyna-r-sın
    oyna-r
    oyna-r-ız
    oyna-r-sınız
    oyna-r-lar

    -ar, -er ile:

    yaz-ar-ım -er-im
    yaz-ar-sın kes-er-sin
    yaz-ar kes-er
    yaz-ar ız kes-er-iz
    yaz-ar-sınız kes-er-siniz
    yaz-ar-lar kes-er-ler


    Geniş Zamanın Olumsuzu :

    Geniş zamanın olumsuzunda diğer kiplerden çok farklı bir durum vardır. Diğer kiplerde aynı ek hem fiilin olumlusuna, hem de olumsuzuna getirilir: gel-di, gel-me-di gibi.
    Geniş zamanda ise ek sadece müsbet fiile getirilmekte ve menfî çekim -maz, -mez ve onun z’sinin düşmesi sonucunda -ma, -me ile yapılmaktadır. Bu çekim şöyledir:

    gel-me-m yaz-ma-m
    gel-mez-sin yaz-maz-sın
    gel-mez yaz-maz
    gel-me-y-iz yaz-ma-y-ız
    gel-mez-siniz yaz-maz-sınız
    gel-mez-ler yaz-maz-lar
    2- Şimdiki Zaman ve Eki :

    Bu ek fiilin şimdiki zaman çekimini yapan ektir. Şekil olarak bildirme, zaman olarak şimdiki zaman ifade eder. Şimdiki zamanla beraber devamlılık fonksiyonu da vardır. “Her zaman yapıyorum.” gibi. Bu sebeple geniş zaman ifade edebilir.
    Bugün kullanılan şimdiki zaman eki -yor’dur.
    Bu ek aslında yorır “yürür” yardımcı fiilinin ekleşmesiyle ortaya çıkmış yeni bir ektir: geli yorır, gide yorır gibi.
    Bu ek de bugün, şimdiye kadar gördüğümüz bütün yapım ekleri gibi bir yardımcı sesle, bir yardımcı sessiz birleşir: başlı-yor, gel-i-yor gibi.
    Şimdiki zaman eki, taşıdığı “y” sesi dolayısıyla fiillerin düz, geniş, orta hece vokallerini değiştirir: bekli-yor ( bekle-yor ) , beklemi-yor ( bekleme-yor ).
    Şimdiki zaman çekimi de zamir menşeli eklerle yapılır. Bu çekim şöyledir:

    al-ı-yor-um oku-yor-um
    al-ı-yor-sun oku-yor-sun
    al-ı-yor oku-yor
    al-ı-yor-uz oku-yor-uz
    al-ı-yor-sunuz oku-yor-sunuz
    al-ı-yor-lar oku-yor-lar

    Yazı dilinde kullanılan ancak konuşma dilinde kullanılmayan ve kullanıldığı kelimeye şimdiki zaman anlamı veren, bir de “-makta, -mekte, -mada, -mede” ekleri de vardır.
    al-makta-y-ım
    al-makta-sın
    al-makta-dır (al-makta)
    al-makta-y-ız
    al-makta-sınız
    al-makta-dırlar

    Bu iki çeşit şimdiki zaman arasında iki fark vardır:
    1- -makta, -mekte şimdiki zamanı konuşma dilinde pek kullanılmaz, sadece yazı dilinde kalır.
    2- -yor eki başlamamış, uzak şimdiki zamanı da bildirir. “ Yarın geliyorum.” cümlesinde olduğu gibi. –makta, -mekte ekinde ise başlamış bir hareket, mutlak şimdiki zaman ifadesi vardır. “Biraz sonra gelmekteyim” diyemeyiz. “Gelmekteyim” diyorsak hareket başlamıştır.
    Şimdiki zamanın olumsuzu -ma, -me ekleriyle yapılır. Olumsuzu ise; -ma,-me, -mu,-mü,-mı,-mi ile yapılır.

    gel-mi-yor-um oku-mu-yor-um
    gel-mi-yor-sun oku-mu-yor-sun
    gel-mi-yor oku-mu-yor
    gel-mi-yor-uz oku-mu-yor-uz
    gel-mi-yor-sunuz oku-mu-yor-sunuz
    gel-mi-yor-lar oku-mu-yor-lar

    3- Geçmiş Zaman :

    Fiilin, hareketin geçmişte yapıldığını anlatan zamana denir. Bu zaman kendi arasında ikiye ayrılır:
    a) Görülen geçmiş zaman
    b) Öğrenilen geçmiş zaman





    a) Görülen Geçmiş Zaman Eki :

    Bu ek, fiilin görülen geçmiş zaman çekimini yapar. Şekil bakımından bildirme, zaman bakımından görülen geçmiş zamanı ifade eder. Bu zamanın diğer bir adı da “di’li geçmiş” zamandır.
    Görülen geçmiş zaman demek, meydana gelen olaya konuşanın bizzat şâhit olması, tanık olması durumunu ifade eder. Kısacası görülen geçmiş zaman, şâhit olunan geçmiş zamanı ifade eder.
    Görülen geçmiş zamanın eki bugün; -dı,-di,-du,-dü,-tı,-ti,-tu,-tü şeklindedir.
    Bu çekim baştan beri iyelik menşeli şahıs ekleri ile yapılır. Olumsuzu ise -ma,-me ile yapılır.

    bil-di-m de-me-di-m
    bil-di-n de-me-din
    bil-di de-me-di
    bil-di-k de-me-dik
    bil-di-niz de-me-diniz
    bil-di-ler de-me-di-ler

    b) Öğrenilen Geçmiş Zaman Eki :

    Bu ek , fiilin öğrenilen geçmiş zaman çekimini yapan ektir. Şekil olarak bildirme, zaman olarak öğrenilen geçmiş zamanı ifade eder. Diğer bir ismi “miş’li geçmiş” zamandır.
    Öğrenilen geçmiş zaman demek, sonradan öğrenilen zaman demektir. Olayı sonradan duymuşsak veya biz onun sonradan farkına varmışsak bu çekimi kullanırız. Hareket olduğu zaman görmemişsek, bunu sonradan başkasından duymuşsak veya sonradan farkına varmışsak bu çekimi kullanırız.
    Öğrenilen geçmiş zaman a nlatılan, nakledilen zamandır. Bu zamanın eki -mış,-miş,-muş,-müş’tür. Olumsuzu yine -ma,-me ekleri ile yapılır.
    Bu fiil şekli de zamir menşeli şahıs ekleri ile çekilir, çekim şöyledir:


    sev-miş-im doğ-muş-um bil-me-miş-im
    sev-miş-sin doğ-muş-sun bil-me-miş-sin
    sev-miş doğ-muş bil-me-miş
    sev-miş-iz doğ-muş-uz bil-me-miş-iz
    sev-miş-siniz doğ-muş-sunuz bil-me-miş-siniz
    sev-miş-ler doğ-muş-lar bil-me-miş-ler

    Bugün çokluk birinci şahıslara -k, -k (ke) de sıçramıştır:
    Sev-miş-i-k, al-mış-ı-k ... gibi. Bu sıçrama ağızlarda çok görülür.


    4- Gelecek Zaman ve Ekleri :

    Bu ek, fiilin gelecek zaman çekimini yapar. Şekil olarak bildirme, zaman olarak gelecek zamanı ifade eder. Bu gelecek zaman belirli ve kesin gelecek zamandır.
    Bugün gelecek zaman eki -acak, -ecek şeklindedir. Olumsuzu -ma,-me ile yapılır. Bu fiil şekli de zamir menşeli şahıs ekleri ile çekilir ve çekim şöyledir:

    at-acağ-ım uyu-y-acağ-ım uyu-ma-y-acağ-ım
    at-acak-sın uyu-y-acak-sın uyu-ma-y-acak-sın
    at-acak uyu-y-acak uyu-ma-y-acak
    at-acağ-ız uyu-y-acağ-ız uyu-ma-y-acağ-ız
    at-acak-sınız uyu-y-acak-sınız uyu-ma-y-acak-sınız
    at-acak-lar uyu-y-acak-lar uyu-ma-y-acak-lar

    Başına “y” yardımcı sesi geldiği için bu ekin kullanılışında da telâffuzda orta hece değişikliği olur: başlı-y-acak ( başla-y-acak) , gülmü-y-eceğ-im ( gülme-y-eceğ-im). Ancak yazıda bu değişikliği göstermeyebiliriz.
    group bunu beğendi.
  3. Sevqi. .

    Sevqi. . Forumdan Uzaklaştırıldı

    Katılım:
    23 Şubat 2010
    Mesajlar:
    1.130
    Beğenileri:
    1.863
    Ödül Puanları:
    0
    1- Emir eki
    2- Şart eki
    3- İstek eki
    4- Gereklilik eki

    1- Emir Eki :

    Emir ekleri fiilin emir çekimini yapan eklerdir. Yalnız şekil ekleridir. Zaman göstermezler. Şekil olarak tasarlama ifade ederler. Bu ekler tasarlanan hareketin emirle yapılmasına işaret ederler. Kısaca emir gösterirler. Her şahsın ayrı bir emir eki vardır. Bu sebeple aynı zamanda şahıs eki durumundadırlar. Emir ekleri şunlardır:

    Teklik 1. Şahıs: -ayım, -eyim
    2. Şahıs: -
    3. Şahıs: -sın, -sin, -sun, -sün

    Çokluk 1. Şahıs: -alım, -elim
    2. Şahıs: -ın, -in, -un, -ün, -ınız, -iniz, -unuz, -ünüz
    3. Şahıs: -sınlar, -sinler, -sunlar, -sünler

    Burada da ikinci şahısta ek yoktur. Ancak bu yeni bir durumdur. Eskiden bu şahsın da ekleri vardı ve “-gıl, -gil” idi. “gel-gil, ol-gıl” ...gibi. Bugün bu ek, ağızlarda yaşamaktadır. Çokluk ikinci şahısta ekin iki şekli, daha doğrusu iki ek vardır.

    yap-ayım gör-eyim durma-y-ayım
    yap gör durma
    yap-sın gör-sün durma-sın
    yap-alım gör-elim durma-y-alım
    yap-ın, yap-ınız gör-ün, gör-ünüz durma-y-ın, durma-y-ınız
    yap-sınlar gör-sünler durma-sınlar
    Olumsuzu -ma, -me ile yapılır. “y” yardımcı sesi dolayısıyla orta hece bu çekimde de telaffuzda değişebilir: gitmi-y-eyim, olmu-y-ayım, başlı-y-ayım... gibi.
    Birinci şahısta benzer heceler yan tana gelince de hece düşmesi görülmektedir: söyleyim (söyleyeyim) ... gibi.

    2- Şart Eki :

    Bu ek, fiilin şart çekimini yapar. Yalnız şekil ekidir. Zaman göstermez. Şekil olarak tasarlama ifade eder. Tasarlanan hareketin şart şeklinde olduğunu bildirir. Kısacası şart ifade eder. Şart şekli hiçbir hüküm taşımaz. Tam bir tasarlama kipidir. Bu yüzden sadece yardımcı cümle yapar. Şart eki “-sa, -se” dir.
    Şart çekimi başlangıçta zamir menşeli şahıs eklerini alırdı. Sonradan görülen geçmiş zaman çekimine dönmüş ve iyelikli çekimde karar kılmıştır. Olumsuzu -ma, -me ile yapılır. Şart çekimi bugün şöyledir:

    sor-sa-m yürü-se-m dur-ma-sa-m
    sor-sa-n yürü-se-n dur-ma-sa-n
    sor-sa yürü-se dur-ma-sa
    sor-sak yürü-sek dur-ma-sak
    sor-sa-nız yürü-se-niz dur-ma-sa-nız
    sor-sa lar yürü-se-ler dur-ma-sa-lar

    Şart şekli bazen istek için de kullanılır. Bu kullanışta şart değil, temenni ifadesi bulunur: Bari yarın hava güzel olsa, biraz uyusan, dizinde ağlasam... gibi.

    3- İstek Eki :

    Bu ek, fiilin istek çekimini yapar. Yalnız tekil ekidir. Zaman göstermez. Şekil olarak tasarlama ifade eder. Tasarlanan hareketin istendiğini belirtir. İstek şeklinde bir tasarlama bildirir. Bugün istek eki -a, -e’dir.
    İstek çekimi aslında zamir menşeli şahıs ekleri ile yapılır. Ancak bu çekime iyelik tipi ekler de sıçramıştır.
    İstek çekimi şöyledir:

    - - -
    ol-a-sın bil-e-sin gelme-y-e-sin
    ol-a bil-e gelme-y-e
    - - -
    ol-a-sınız bil-e-siniz gelme-y-e-siniz
    ol-a-lar bil-e-ler gelme-y-e-ler

    görülüyor ki istek şeklinin bugün, edebî dilde birinci şahısları yoktur. Mevcut bu şahısları da çok nadir kullanılır. İstek şekilleri ortadan kalkmış gibi görülmektedir. Ama istek ifadesi devam etmektedir ve bu işi daha çok emir ekleri karşılamaktadır. Şart şekli de istek maksadıyla kullanılmaktadır.
    Buna karşılık ağızlarda bütün istek çekimi canlı olarak yaşamaktadır ve şöyledir:

    gel-e-m bul-a-m
    gel-e-sin bul-a-sın
    gel-e bul-a
    gel-e-k bul-a-k
    gel-e-siniz bul-a-sınız
    gel-e-ler bul-a-lar

    Edebî dilde istek şeklinin kullanıştan düşmesi, onun vazifesini emir şeklinin yüklenmesine sebep olmuştur. Bu yüzden emir ve istek şekilleri karışmıştır. Emir ekinde istek ifadesi bulunması da bununla ilgilidir. Bugün edebî dilde normal istek çekimi emir ve istek karışımı olarak şu tabloyu ortaya çıkarmaktadır.

    bulun-ayım gülme-y-eyim
    bulun-a-sın gülme-y-esin
    bulun-a gülme-y-e
    bulun-alım gülme-y-elim
    bulun-a-sınız gülme-y-e-siniz
    bulun-a-lar gülme-y-e-ler

    Olumsuzu -ma, -me ile yapılır:

    açma-y-ayım
    açma-y-asın
    açma-y-a
    açma-y-alım
    açma-y-a-sınız
    açma-y-a-lar

    Ancak kullanışta bu çekim de pek geçerli değildir. Çünkü ikinci ve üçüncü şahıslarda da buradakilerin yerine bulun, bulunsun... gibi emir ekleri geçmekte, bütün istek şekli emir eklerinin üzerine yüklenmiş bulunmaktadır.

    4- Gereklilik Eki :

    Bu ek, fiilin gereklilik çekimini yapar. Yalnız şekil ekidir. Gereklilik şekline bürünen bir tasarlama ifade eder. Gereklilik eki; -malı, -meli’dir. Yeni bir ektir, -ma, -me (fiilden isim yapma eki) ile -lı, -li (sıfat eki) nden oluşmuştur. Gereklilik çekimi de zamir menşeli şahıs ekleri ile yapılır. Çekim şöyledir:

    yürü-meli-y-im aç-malı-y-ım
    yürü-meli-sin aç-malı-sın
    yürü-meli aç-malı
    yürü-meli-y-iz aç-malı-y-ız
    yürü-meli-siniz aç-malı-sınız
    yürü-meli-ler aç-malı-lar

    Gereklilik kipinin olumsuzu -ma, -me ekleri ile yapılır:



    yeme-meli-y-im alma-malı-y-ım
    yeme-meli-sin alma-malı-sın
    yeme-meli alma-malı
    yeme-meli-y-iz alma-malı-y-ız
    yeme-meli-siniz alma-malı-sınız
    yeme-meli-ler alma-malı-lar


    İSİM FİİLİ

    Yukarıdan beri gördüğümüz bu dokuz şekil ve zaman eki, bütün fiillerde kullanılır. Yalnız bir fiil vardır ki, o fiile bu eklerin hepsi getirilmez. O fiil “imek” fiilidir.
    “ i-” fiili Türkçe’nin ana yardımcı fiilidir. Bu fiile cevher fiili de denir. Ek fiil adı da verilir.
    “ i-” fiili güdük bir fiil olmakla beraber hem isimlerle hem de fiillerle kullanılır. Fiillerle kullanılınca birleşik çekim yapar: Bilmiş idi, gelse idi ... gibi. İsimlerle kullanılınca da onları isimleştirir.
    İsimleri fiilleştirdiği için bu fiile isim fiili diyoruz. Güzel idi, iyi imiş ... gibi.
    Bu fiil çok defa i- kökü düşürek kullanışta eklenir
    group bunu beğendi.
  4. Sevqi. .

    Sevqi. . Forumdan Uzaklaştırıldı

    Katılım:
    23 Şubat 2010
    Mesajlar:
    1.130
    Beğenileri:
    1.863
    Ödül Puanları:
    0
    1- İsim Fiilin Şimdiki Zamanı ve Ekleri :

    İsim fiilin şimdiki zamanı tamamıyla ekleşmiştir. Bu ekleşmede i- fiilinin eşi olan tur- ( dur- ) yardımcı fiilinin de kalıntıları vardır.
    Şimdiki zaman ekleri şöyledir:

    Teklik 1. Şahıs : -ım, -im, -um, -üm
    2. Şahıs : -sın, -sin, -sun, -sün
    3. Şahıs : -dır, -dir, -dur, -dür

    Çokluk 1. Şahıs : -ız, -iz, -uz, -üz
    2. Şahıs : -sınız, -siniz, -sunuz, -sünüz
    3. Şahıs : -dırlar, -dirler, -durlar, -dürler
    -tırlar, -tirler, -turlar, -türler

    Görüldüğü gibi eklerin çoğu isim fiilinin kendisi düşünce geriye kalan şahıs ekleridir. Ancak bu ekler bugün isim fiilinin yerini tutarak fiil gibi kullanılmaktadır.

    yorgun-um evde-y-im
    yorgun-sun evde-sin
    yorgun-dur evde-dir
    yorgun-uz evde-y-iz
    yorgun-sunuz evde-siniz
    yorgun-durlar evde-dirler

    Bunlardan üçüncü şahıs ekleri kullanışta düşebilir: Çocuk yorgun(yorgundur), hava güzel(güzeldir) ... gibi.
    Çokluk üçüncü şahısta bazen de çokluk eki öne alınır: evde-lerdir, değil-lerdir ... gibi.
    Bu ekler haber verme fonksiyonundadırlar. Onun için bu eklere kısaca “ bildirme kipleri ” denir. Bildirme ekleri vurgusuzdur. Vurguyu kendilerinden önceki heceye atarlar.

    2- İsim Fiilin Görülen Geçmiş Zamanı ve Ekleri :

    İsim fiilin görülen geçmiş zamanı şöyledir:

    i-di-m i-di-k
    i-di-n i-di-niz
    i-di i-di-ler

    Kullanışta fiilin kökü çok defa düşer ve ekleşme olur: güzel-di, korkunç-tu, hasta-y-dı (hasta-y-idi) ... gibi.

    3- İsim Fiilin Öğrenilen Geçmiş Zamanı ve Ekleri :

    Çekimi şöyledir:

    i-miş-im i-miş-iz
    i-miş-sin i-miş-siniz
    i-miş i-miş-ler

    Geçmiş zamanda olduğu gibi bunlar da kullanışta ekleşir: değil-miş, yorgun-muş ...
    gibi.

    4- İsim Fiilin Şart Çekimi :

    Çekimi şöyledir:

    i-se-m i-se-k
    i-se-n i-se-niz
    i-se i-se-ler

    İSİM FİİLİN OLUMSUZU


    İsim fiilin “imemek” şeklinde bir olumsuzu olmaz. Bu sebeple mecut çekimlerinin olumsuzu değil edatı ile yapılır : değil-im, değil-dir, değil-di, değil-miş, değil-se-ler, değil-se-niz ...gibi.

    FİİLLERİN BİLEŞİK ÇEKİMLERİ


    İsim fiillerin mevcut şekilleri fiil çekimlerine de getirilir. İsme gelince onu fiilleştiren bu ekler fiil çekimlerine de birleşik çekim yaparlar.
    Birleşik çekimde bir asil fiilin, bir de isim fiilinin iki çekim eki üst üste gelir, yahut iki fiilin iki çkim şekli arka arkaya sıralanır.
    Birleşik çekimin üç kipi vardır: hikâye, rivayet, şart. Dördüncü olarak kuvvetlendirme ve ihtimal de birleşik çekim sayılabilir. Birleşik çekimde çok defa i- fiil kökü düşer. Ancak düşmediği de görülebilir: gelmiş idi, geldi ise, geliyor imiş... gibi.

    Hikâye :

    İsim fiilinin görülen geçmiş zamanı ile yapılan birleşik çekimdir: geliyor-du-m, gelmiş-ti-m, gel-di-y-di ... gibi.
    Bunlarda isim fiilinin hikâye eki olmakta ve hikâye ifadesi vermektedir.
    Emir hariç bütün kiplerin hikâyesi vardır. Hikâyede asıl çekim önce söylenir. Eki: -dı,-di,-du,-dü,-tı,-ti,-tu,-tü’dür.

    gel-di-y-di-m
    gel-di-y-di-n
    gel-di-y-di
    gel-di-y-di-k
    gel-di-y-di-niz
    gel-di-y-di-ler (gel-di-ler-di)

    Rivayet :

    İsim fiilinin öğrenilen geçmiş zamanı ile yapılan bileşik fiildir: bil-i-r-miş-im, bil-miş-im, bil-miş-miş ... gibi.
    Bu çekimdeki isim fiilinin eki, rivayet ifade eder ve rivayet eki adını alır. Eki: -mış, -miş, -muş, -müş’tür.
    Görülen geçmiş zaman ile emir kipinin rivayeti yoktur. Diğer çekimlerin rivayeti vardır.

    gör-ecek-miş-im
    gör-ecek-miş-sin
    gör-ecek-miş
    gör-ecek-miş-iz
    gör-ecek-miş-siniz
    gör-ecek-miş-ler (gör-ecek-ler-miş)

    Şart :

    İsim fiilinin şartı ile yepılan bileşik çekimdir. Bu çekimde isim fiilinin eki şart ifade eder ve şart eki adıyla zikredilir.
    Emir, şart ve istek çekimlerinin şartı yoktur. Diğerlerinin şartı vardır.
    Eki: -sa, -se’dir.

    gel-ecek-se-m
    gel-ecek-se-n
    gel-ecek-se
    gel-ecek-se-k
    gel-ecek-se-niz
    gel-ecek-se-ler (gel-ecek-ler-se)


    TÜRKMEN TÜRKÇESİNDE ZAMANLAR

    Geçmiş Zaman ( Öten Zaman Forması )
    a) Bilinen geçmiş zaman:
    Türkiye Türkçesindeki gibi; -dı, -di, -tı, -ti şekli ile yapılır. Geçmiş zamanın şahıs ekleriyle kullanılışı şöyledir:

    Yönkeme Düyp İşlik Zaman Goşulması Şahıs Ekleri
    (şahıs) (fiil kökü) (zaman ekleri)


    Men azgırıl dı -m
    Sen azgırıl dı -n
    Ol azgırıl dı -
    Biz azgırıl dı -k
    Siz azgırıl- dı -hız
    Olar azgırıl- dı -lar


    Zamanın olumsuz şekli -ma, -me ile yapılır.
    Azgırıl-ma-dı-m
    Azgırıl-ma-dı-n
    Azgırıl-ma-dı
    Azgırıl-ma-dık
    Azgırıl-ma-dı-hız
    Azgırıl-ma-dı-lar
    c) Öğrenilen geçmiş zaman:
    Bu zaman için-pdir(-pdır eki kullanılır)
    Örnek .Alıpdırın (almışım)
    Alıpdırsıh
    Alıpdır
    Alıpdırız
    Alıpdırız
    Alıpdırsıhız
    Alıpdırlar
    Öğrenilen geçmiş zaman için üçüncü şahıslarda –mış, -miş eki de kullanılabilir
    Örnek :Azgırılmış
    Halımsıramış...gibi

    Şimdiki Zaman ( İşliklerinin Hazırki Zaman Forması )


    Türkmence’de şimdiki zaman ekleri -yar, -yer’dir.

    Bazı durumlarda şimdiki zaman, geçmiş ve gelecek zamanı da içine almaktadır. Cümlede gelecek zamana ait bir kelime varsa işin sonra gerçekleşeceğini ifade eder.
    Örnek : Biz ertir stadionda yarış geçiryariz (biz yarın stadyumda yarışacağız.)
    Ol hazırkı zaman hem ulanılyar(o şimdi kullanılıyor.)
    Yehe bir aydın egzamenler başlayar(bir aya kadar sınavlar başlıyor.)
    Anlatılan şeyin daha etkili olabilmesi için çoğu zaman çoğu kez geçmiş zaman yerine kullanılmaktadır.
    Örnek :Gız hem onu halavyar (kız da onu seviyor)
    Şahıs zamirleri ile kullanılması :
    Men halımsıra-yar-ı-m (üzülerek konuşmak)
    Sen halımsıra-yar-sın
    Ol halımsıra-yar
    Biz halımsıra-yar-ız
    Siz halımsıra-yar-sız
    Olar halımsıra-yar-lar
    Şimdiki zamanın olumsuzu -ma, -me ekleri ile yapılır:

    Men halımsra-ma-yarım
    Sen halımsıra-ma-yar-sın
    Ol halımsıra-ma-yar
    Biz halımsıra-ma-yar-ız
    Siz halımsıra-ma-yar-sınız
    Olar halımsıra-ma-yarlar
    Şimdiki zaman Türkmence de “yörmek, durmak, oturmak, yatmak” fiilleriylede yapılabilir.
    Örnek: alıpyör,okapyörüs, alıpotır, ggelipyatır
    Gelecek Zaman ( İşliğin Gelecek Zaman Forması )

    Fiillerin sonuna -ar, -er veya -cak, -cek ekleri getirilerek yapılır. Gelecek zaman eki iki çeşittir:

    a) Kesin Gelecek Zaman
    b) İhtimali Gelecek Zaman

    a) Kesin Gelecek Zaman : Gelecekte kesin olacak bir hareketi ifade için kullanılır. Fiillerin sonuna -cak, -cek ekleri getirilerek yapılır.
    Örnek : Men gıgıracağım (ben bağıracağım)
    Olumsuzu “değel” kelimesiyle yapılır.
    Örnek: men gıgıracak değel.
    b) İhtimali Gelecek Zaman : Gelecekte olacağı kesin olmayan fiiller için kullanılır. Olayın olması ihtimal dahilindedir. Olabilir de, olmayabilir de... Bu tür olaylar için bu fiil kullanılır. Fiillerin sonuna -ar, -er ekleri getirilerek yapılır.
    -a, -e harfleri ile biten fiilere ihtimali gelecek zaman eki getirildiğinde -a, -e harflerinden biri düşer, diğeri ise uzun okunmaktadır.
    Başla-er=başlaar (başlayacak)
    İşle-er=işleer (işleyecek)
    Örnek: men salasal-ar-ı-m (söylemek)
    Sen salasal-ar-sıh
    Ol salasal-ar
    Biz salasal-ar-ız
    Siz salasal-ar-sıhız
    Olar salasal-ar-lar
    Olumsuz şekli -ma,-me ekleri ile yapılır.
    Örnek : men alma-rım
    Sen almar-sıh
    Ol alma-z
    Biz almaz-ız
    Siz almaz-sı-hız
    Olar almaz-lar
    İhtimali gelecek zamanın olumsuz şeklinde -a ve -e harfleri yazılmaktadır. Üçüncü tekil ve üçüncü çoğul şahıs ekleri (z ) ye dönüşmektedir.
    Şart : bir işin yapılması için başka bir olayın yapılması gerektiğini anlatmak için kullanılan şekildir
    Şart kipi “-sa, -se” ekiyle kurulur.
    Örnek: Sıpmak (kurtulmak)
    Sıp-sa-m
    Sıp-sa-h
    Sıp-sa
    Sıp-sa-k
    Sıp-sa-hız
    Sıp-sa-lar
    Çokluk ikinci şahıs çekiminin sonuna “-lan, -län” eki getirilerek “nezaket ve rica” anlamı verilir.
    Örnek: Sıpsa-hız-lah(kurtuluverin)

    Gereklilik :

    İki türdür. Birinci türde şahıs zamirleri ve -malı, -meli eki kullanılır.
    Örnek: Men tapmalı (ben bulmalıyım)
    Sen tapmalısıh
    Ol tapmalı
    Biz tapmalıyız
    Siz tapmalısıhız
    Olar tapmalılar
    İkinci türde -malı(dır), -meli(dir) eklerinin arkasından şahıs eki getirilir.
    Örnek: tapmalıdırın
    tapmalıdırsıh
    tapmalı
    tapmalıdırız
    tapmalıdırsıhız
    tapmalı
    Emir :
    Her şahıs için ayrı bir ek vardır.
    Örnek: düşeyin (ineyim)
    Düşğin
    Düşsün
    Düşelin
    Düşsühler

    Tekil 1.şahıs ve 3.şahıs, Türkiye Türkçesi’nde olduğu gibi istek ifadesi de taşır.
    Teklik 2.şahıs “al” a(ğın) (al) şekillerinde olabildiği gibi, -ay, -äy ekiyle de yapılabilir.
    Çokluk 1.şahısta çok tipik bir durum vardır. “Alalîn, okâlîn” ikiden çok kişi için kullanılır. Yani; “İkiden çok kişi alalım, okuyalım” demektir.

    Olumsuzluk :

    Olumsuzluk eki -ma, -me’dir.


    Bazı kiplerin olumsuz çekimi Türkiye Türkçesi’nden farklıdır. Bunlar aşağıda gösterilmiştir.
    Belirsiz gelecek zamanın olumsuzu 1. ve 2.tekil şahıslarda -mar, -mer ; 3.tekil ve çoğul şahıslarda -maz, -mez ile yapılır.
    Örnek: Elleşmerin(tokalaşmam)
    Elleşmersin
    Elleşmez
    Elleşmeriz
    Elleşmersihiz
    Şahıs zamirleriyle çekilen kesin gelecek zaman ile gereklilik kiplerinin olumsuzu “däl” (değil) kelimesiyle yapılır.
    Türkmen Türkçesi’nde şimdiki zamanın olumsuzluğu için kullanılan değişik bir şekil vardır. Bu şöyledir:
    Örnek: Hoşlaşamook (vedalaştığım yok)
    Hoşlaşahook
    Hoşlaşamzook (vedalaştığımız yok)
    Hoşlaşahzook
    Hoşlaşanooklar
    Bu şekil “hoşlaşanım yok” ifadesinden kısaltılmıştır.
    Yeterlilik ( İktidar) Şekli ( Fiili ) :

    Türkiye Türkçesi’ndeki gibi “bilmek” fiiliyle yapılır. Fakat asıl fiile -a, -e değil de -p zarf fiil eki getirilir.
    Olumsuz çekimde olumsuzluk ekini yardımcı fiil alır.
    Örnek: Alıpbilmes(alamaz), okaapbilmedi (okuyamadı) ... gibi
    group bunu beğendi.
  5. Sevqi. .

    Sevqi. . Forumdan Uzaklaştırıldı

    Katılım:
    23 Şubat 2010
    Mesajlar:
    1.130
    Beğenileri:
    1.863
    Ödül Puanları:
    0
    İLEŞİK ZAMAN ÇEKİMLERİ

    Türkmen türkçesinde iki tane bileşik zaman vardır bu Türkiye Türkçesi ile aynıdır Türkiyi Türkçesinde olduğu gibi:Fiil+zaman eki+bileşik zaman fiil eki+şahıs eki ,formülü ile elde edilir.
    group bunu beğendi.
  6. Sevqi. .

    Sevqi. . Forumdan Uzaklaştırıldı

    Katılım:
    23 Şubat 2010
    Mesajlar:
    1.130
    Beğenileri:
    1.863
    Ödül Puanları:
    0
    A) BİLDİRME KİPLERİ


    Türkiye Türkçesi’nde ve Türkmen Türkçesi’nde bildirme kipleri, bildirdikleri anlam bakımından aynıdır ama çekimlendikleri şekil bakımından farklıdır.
    Türkiye Türkçesi’nde bildirme kipleri dörde ayrılır:

    1- Geçmiş Zaman
    a) Bilinen Geçmiş Zaman
    b) Öğrenilen Geçmiş Zaman
    2- Şimdiki Zaman
    3- Geniş Zaman
    4- Gelecek Zaman

    Türkmen Türkçesi’nde ise üçe ayrılır :

    1- Geçmiş Zaman
    a) Bilinen Geçmiş
    b) Öğrenilen Geçmiş
    2- Şimdiki Zaman
    3- Gelecek Zaman
    a) Kesin Gelecek Zaman
    b) Belirsiz Gelecek Zaman
    group bunu beğendi.
  7. Sevqi. .

    Sevqi. . Forumdan Uzaklaştırıldı

    Katılım:
    23 Şubat 2010
    Mesajlar:
    1.130
    Beğenileri:
    1.863
    Ödül Puanları:
    0
    1- Geçmiş Zaman :

    Her iki lehçede de geçmişte olmuş bir olayı anlatmak için kullanılır. Ama, failin bizzat gördüğü olayları anlatan ve başkasından duyulmuş olayı anlatmak için iki çeşit kullanılır
    group bunu beğendi.
  8. Sevqi. .

    Sevqi. . Forumdan Uzaklaştırıldı

    Katılım:
    23 Şubat 2010
    Mesajlar:
    1.130
    Beğenileri:
    1.863
    Ödül Puanları:
    0
    2- Şimdiki Zaman :

    Her iki lehçede de yapılmakta olan işi anlatmak amacıyla kullanılır. Yani iş yapılırken fail aradadır. Türkiye Türkçesi’ndeki eki -yor’dur. Bunun dışında, yazı dilinde kullanılan ama konuşma dilinde kullanılmayan -makta, -mekte eki de vardır. –yor eki anlam kaymasına uğrayarak gelecekteki bir hareketi de bildirebilir. Ama -makta, -mekte eki o anda yapılan işin kesinliğini belirtir.
    Örnek : “Ben Gelmekteyim.”
    Bu cümlede kesinlikle yoldayım manası çıkar. Ama “geliyorum” dersek henüz hareket etmemiş manasına da gelebilir.
    Türkmence’de ise şimdiki zaman eki -yâr, -yär’dir. Bunun yanında, yardımcı fiiller vasıtasıyla da bu zaman çekimlenmektedir. Bu yardımcı fiiller: “yörmek, durmak, oturmak, yatmak” fiilleridir.

    Olumsuzluk şekli Türkiye Türkçesi’nde -ma, -me ile yapılır. Türkmence’de ise kullanılan değişik bir şekli vardır.

    Görüldüğü gibi iki lehçe arasından Türkmence’de fazlalık vardır. Diğer ekte ise şeklinde farklılık vardır.
    group bunu beğendi.

Sayfayı Paylaş