Yanardağlar ve Yanardağ Patlamaları

Konu 'Coğrafya Ders Notları' bölümünde Lethe tarafından paylaşıldı.

  1. Lethe

    Lethe Özel Üye Özel Üye

    Katılım:
    12 Nisan 2010
    Mesajlar:
    8.551
    Beğenileri:
    8.201
    Ödül Puanları:
    113

    Yanardağlar, yeraltındaki ergimiş kayaların, kayaparçalarının ve gazların yerkabuğundaki açıklıklardan püskürdüğüoluşumlardır. Art arda olan püskürmeler sonucunda maddelerin üst üsteyığılmasıyla ortaya çıkan yükseltiler de aynı biçimde adlandırılır.Yüzeye çıkan ergimiş durumdaki maddeler zamanla katılaşarak volkanikkayaları oluşturur. Depremler gibi yanardağların da çoğu levhasınırlarına yakın yerlerde bulunur. Öte yandan, nasıl ki, levhasınırlarına uzak yerlerde de zaman zaman deprem olursa, bazıyanardağlar da levhaların iç bölümlerinde bulunur.

    Yayılma Sırtları
    Okyanus dibinde. İki levhanın birbirinden uzaklaşmakta olduğu sınırda,okyanus ortası sırtları ya da yayılma sırtları adı verilenyanardağlardan oluşan sıra dağlar vardır. Levha birbirindenayrıldıklarında astenosfer üzerindeki basınç azalır. Bunun sonucunda,levha sınırının altında bulunan katı durumdaki minareler tanecikleriergiyerek magmaya dönüşür. Yükselmeye başlayan yeni magmanın çoğu levhakenarlarında katılaşıp kalır, yüzeye ulaşan bölümü ise okyanustabanında yanardağlar oluşturur.

    “Plastik” Kayalar
    Bilim adamları, astenosferi genellikle “plastik” olarak tanımlarlar.Bunun nedeni, astenosferin büyük bir bölümün yumuşsak olmasına karşın,sıvıdan çok küçük miktarlarda magma bulunan katı mineraltaneciklerinden oluştuğunu düşünüyorlar. Astenosferdeki sıcaklığın,minerallerin çoğunu ergitmeye yetecek kadar yüksek olmasına karşınüsteki litosfer katmanın neden olduğu yoğun basınç bunu engeller.

    Dalma-Batma Bölgesi Yanardağları
    Yanardağlar, iki levhanın çarpışması sonucu birinin diğeri altınadaldığı levha sınırlarında oluşur. Dalan levha, 100-200 km derinliktebulunan ve dalma-batma bölgesi adı verilen bölgede ergimeye başlar vemagmaya dönüşür. Bu magma, levhanın üzerinde biriken tortullar veergimiş durumdaki okyanusal litosferden oluşur. Magma ,tortullarlabirlikte yerin derinliklerine çekilen su içerir. Oluşan yeni magma,çatlaklardan geçerek yüzeye püskürür ve üstteki levhanın üzerindeyanardağların oluşuma yol açar. Bu çatlaklar ,levhaların hareketisonucunda oluşur. Üstteki levhanın okyanusal litosfer levhası olmasıdurumunda, yanardağların su yüzeyinin üzerinde kalan bölümleri bir dizivolkanik ada oluşturur.

    Magma
    Magma, ergimiş durumdaki değişik mineraller ve bazı mineralkristallerinde oluşan lapa benzeri, yoğun bir sıvıdır. Kıvamı, su vebuz kristalleri içeren yarı erimiş durumdaki kar gibidir. Bilimadamları ,magmanın büyük çoğunluğunun astenosferde bulunmakla birliktebir bölümünün de alt mantonun bazı bölgelerinde geldiğini düşünüyorlar.

    Sıcak Noktalar
    Birçok yanardağın oluşumunun levha sınırlarındaki hareketle bağlantılıolmasına karşın bazıları bu sınırlara uzak yerlerde ortaya çıkabilir.Bu yanardağların ”sıcak noktalar” olarak adlandırılan olağanüstü sıcakbölgelerin varlığı sonucunda oluştukları düşünülüyor.
    Bilim adamları, sıcak noktaların astenosfer ve alt mantoda bulunduğuvarsayılıyor. Sıcak noktalarda, ısı akımlarının mantonun içindengeçerek yükseldiği tahmin ediliyor. Bu olağanüstü ısının basıncınetkisini ortadan kaldırılması sonucunda da magma oluşur. Yüzeye doğruçıkan magma, litosferden geçiş sırasında, yolunun üzerindeki kayakütlelerini ergiterek kendisine yol açar. Magmanın yüzeye çıktığıyerlerde zamanla yanardağlar oluşur.

    YANARDAĞ PÜSKÜRMELERİ
    Magmanın yerkabuğundan yükselerek yüzeye çıkmasına yanardağ püskürmesiadı verilir.Yanardağ bir kez oluştuktan sonra yeraltından magma geldiğisürece püskürmeler devam eder. İki püskürme arasında onlarca, yüzlerce,hatta binlerce yıl geçbilir.

    Magma Yükselişi
    Astenosferdeki magma, ancak yeterince büyükbir “kabarcık”oluşturacak biçimde biriktiği zaman litosfere doğruyükselir. Magmanın yükselmesine yol açan süreç, bozuk bir musluktansuyun damlamasına(ancak ters yönde) benzer. Bozuk bir muslukta susürekli biçimde musluğun ağzında birikir fakat damla halinde düşmesiancak yeterli ağırlığa ulaşması ile gerçekleşir. Magma da yeraltındayeterli derecede biriktiğinde ve yoğunluğu çevresindeki kayakütlelerinden daha düşük olduğunda yukarı doğru çıkmaya başlar. Çoğuyanardağın altında (yerkabuğunun içinde ya da altında) magmanınbiriktiği bir magma odası vardır.

    Yanardağın Altı
    Magma odası il yanardağın yüzeyi arasındakanal ya da baca olarak adlandırılan genişlemiş çatlaklar bulunur.Bunlar bir önceki patlamalardan arta kalan katılaşmış magma iledoludur.bazı yanardağlarda, magma odasından çıkan çok sayıda baca olmakile birlikte bunların hepsi yüzeye ulaşmayabilir. Bir bacanın açıldığıyere ağız denir. Yanardağ ağızları yuvarlak ya da ince uzun biçimdeolabilir. Bazı ağızlar, krater adı verilen derin çukurların içindebulunur.Bir püskürme sırasında, magma, biriktiği magma odasından yüzeyeçıkan bacalardan birinden geçerek,yanardağın tepesindeki ağıza ulaşırve buradan dışarı fışkırır. Bazı durumlarda ise magma, yanardağınyamacındaki bir ağızdan çıkar.

    Lav
    Püskürme sırasında yüzeye çıkan magma lav adını alır. Yanardağınyamaçlarından, lavdan oluşan bir nehir gibi akan lav akıntısının zamansoğuyup katılaşmasıyla volkanik kayalar oluşur. Çeşitli türlerde lavbulunmakla birlikte bunların tümü nerdeyse diğer mineral elementlerininyanı sıra bir silisyum ve oksijen karışımı olan silisyum dioksit (SiO2)içerir. Lavın yoğunluğu ,içindeki silisyum dioksit oranına göredeğişir.Yoğun olmayan lav bal kıvamındadır.Yoğun lav ise şekerlenmişbal gibi koyu ve yapışkandır. Bir patlama sırasında yanardağdan farklıyoğunlukta lavlar püskürebilir.
    Bir yanardağın biçimi, büyük oranda, lavın yoğunluna bağlıdır. Yoğunolmayan lav katılaşıncaya kadar daha geniş bir çevreye yayıldığından,bu tür lavdan oluşan yanar dağların yamaçları yumuşak eğimliolur.Kalkan biçimli olarak tanımlanan Bu yanardağlar, çoğu zaman sıcaknoktalar ve yayılma sırtlarında bulunur. Bu yanardağların lavıçoğunlukla bazalttan oluşur. Yoğun lav, yüksek oranda silisyum dioksitiçerir ve genellikle dalma-batma bölgelerinin üzerindeki yanardağlardanpüskürür. Çok koyu olduğu için ağızdan fazla uzaklaşmadan katılaşan bulavın oluşturduğu yanardağlar çoğu zaman koni biçimindedir.

    Püskürme Tipleri
    Yanardağın püskürmeleri, lavın çıkış biçimine göre sınıflandırılır. Buda lavın yoğunluğuna ve lavın içerdiği gazların ne kadar kolaylıklakurtulabilmelerine bağlıdır. Yoğun olmayan lavdan kolayca kurtulabilengazlar, yoğun lavdan ancak büyük patlamalarla kurtulabilirler.
    Magma, yüzeye yaklaştıkça üzerindeki basınç azalır ve tıpkı bir gazozşişesinin kapağı açıldığı zaman basıncın azalması sonucu gazozun içindehava kabarcıklarının oluşması gibi volkanik gazlar magmanın içindeküçük kabarcıklar oluşturur.

    Farklı püskürme tipleri
    * Hawaii tipi püskürmeler genelliklehafif şiddetedir.lavın çok akışkan olduğu ve içinde gazların kolaycakurtulduğu durumlarda bu tür püskürmeler olur.Kimi zaman magma,yanardağdan dışarı, bir fıskiyeden fışkıran su gibi çıkar.
    * Stromboli tipi püskürmeler, lavınbiraz daha yoğun olması durumunda görülür.Sıkışmış gazlar, yanardağağzının çevresine sıvı halde lav kütlerinin fışkırmasına neden olan,küçük patlamalarla açığa çıkar.
    * Vulkona tipi püskürmeler, lavındaha yoğun olduğu durumlarda görülür. Sıkışmış gazlar gürültülüpatlamalarla açığa çıkar ve yanardağın ağzına iri kaya parçaları ileçok miktarlarda volkanik kül püskürür.
    Pilinius tipi püskürmeler, lavın çok yoğun olması durumunda görülür.Sıkışmış gazlar, çok büyük patlamalarla kurtulur. Yanardağınpüskürmeleri sırasında büyük miktarlarda volkanik kül gökyüzünefırlatılır.

    LAV AKINTILARI, BLOKLAR VE BOMBALAR
    Püsküren bir yanardağdan akan lavlar, yolları yakıp yıkmasın karşın,çok ender olarak ölüm yada yaralanmalara yol açar. Bunun nedeni, lavakıntısının yavaş ilerlemesi ve insanların ondan kaçma olağanıbulabilmeleridir.
    “Pahoehoe” ve “aa” , iki farklı lav akınsına Hawaii dilinde verilenadlardır.Bunlar birbirlerinden , volkanik gazların lavdan çıkışbiçimiyle ayrılır.

    *Pahoehoe lav akıntıları
    Pahoehoe lav akıntılarının yüzeyi genellikle düz ya da hafif kırışıkolur.Bu tür akıntıların koyu kıvamı değildir yani akışkandır. Lavsoğumaya başladığında yüzeyinde düzgün kabuk oluşur. Lav akıntısının içkısmı ergimiş durumda kalarak akmayı sürdürürken soğumakta olan yüzeydezaman zaman halat benzeri kıvrımlar oluşturabilir.


    *Aa lav akıntıları
    Aa lav akıntılarında pürüzlü ve çatlaklı bir yüzeyi vardır. Buakıntılar, daha yoğun lavdan oluşur ve pahoehoe lava kıyasla daha yavaşakar. Lav akarken, yüzeyi iri parçalar biçiminde kırılır ve içindekigazlar açığa çıkar. Kırılan parçalar, sıvı durumu koruyan lavakıntısının iç kısmı ile birlikte sürüklenir.
    Bir aa akıntısısın kenarları ve önü tank paletlerine benzer bir biçimdeilerler: Akıntının önündeki soğumuş parçalar dönerek lavın altınagirer, ilerlemekte olan lav bunların üstünden geçer. Katılaşmış aalavının yüzeyi pürüzlüdür ve yanmış kömür yığınlarını hatırlatır.


    [​IMG]



    Fotoğraf : Stephen Alvarez

    Hawaii Yanardağları Ulusal Parkı'nda dalgaların arasına karışan lav, okyanusu köpürtüyor

Sayfayı Paylaş