Yeryüzü Şekilleri - Delta

Konu 'Coğrafya Ders Notları' bölümünde Lethe tarafından paylaşıldı.

  1. Lethe

    Lethe Özel Üye Özel Üye

    Katılım:
    12 Nisan 2010
    Mesajlar:
    8.551
    Beğenileri:
    8.201
    Ödül Puanları:
    113

    Yüzlerce yıl önce gemileriyle Mısır limanlarına gelen Yunanlı tüccarlar, NilIrmağı'nın denize ulaşan iki kolunun arasında üçgen biçiminde düz birkara parçası bulunduğunu gördüler. Yunan alfabesinin dördün­cü harfidelta (Δ) ile aynı biçimde olduğun­dan bu kara parçasına delta adınıverdiler. Delta terimi günümüzde, Nil Irmağı'nda ol­duğu gibi,akarsuların taşıdığı mil (balçık) ya da tortulların ırmak ağızlarındabirikmesiyle oluşan sığ düzlükleri tanımlamak için kulla­nılır.
    Deltalar bir ırmağın sularınınnerdeyse hareketsiz olduğu ırmak ağızlarında oluşur. Hızlı akan sularıntaşıdığı çamur ve tortullar suyun akışına kapılarak, dibe çökecek zamanbulamazlar. Ne var ki, akarsu daha sakin, hareketsiz bir su kütlesiylebirleştiğinde akış hızı yavaşlar ve çamur dibe çöker. Bu çökün­tü yavaşyavaş, katmanlar halinde birikir. Kara düzeyine ulaştığında dalgalarıngetirdiği çamurlarla daha da yükselir ve biriken tortullar su bitkileritarafından sıkıca bir arada tutulur. Böylece oluşan deltanın yüzeyioldukça düz­dür. Genelde gelgit­lerin ya da akıntıların çok az olduğubir denize dökülürse çok büyük deltalar oluşabi­lir. Hindistan'da Ganjve Brahmaputra ırmakları Bcngal Körfezi'ne doğru 350 km uzanan ve alanıKonya ilimizin yaklaşık 2,5 katı olan bir delta oluşturmuştur.Mississippi deltası da Meksika Körfezi'nin içlerine 320 km girer veyaklaşık 20 yılda 1 kilometrelik bir hızla denize doğru uzar. Deltalarbüyü­dükçe bir zamanlar kıyılarda kurulmuş olan kentler karalarıniçerlerinde kalır. Adriya Denizi'nde, Po deltası yakınlarında bulunanEski Roma limanlarından Ravenna bugün kı­yıdan 19 km içeridedir.

    Bazen delta bir su kütlesini ikiye böler. Çok önceleri, California Körfezi şimdiki du­rumuna göre 240 kmdaha kuzeydeydi. Za­manla Colorado Irmağı deltası, kuzeyde ka­lan suyudenizden ayırdı. Kara içinde kalan su kuruyunca burada Salton Havzasıdenen bü­yük bir çukur oluştu. İsviçre'nin İnterlaken kenti dar ThunGölü'nü ikiye bölen bir delta üzerine kuruludur.

    Akarsular bitki yetiştirmeye uygunverimli topraklan denize taşırlar. Deltaların oluşma­sıyla biriken butopraklardan çok bereketli tarım alanları elde edilir. Bu nedenle, Nildeltasında olduğu gibi, sel tehlikesine ve sağlıksız iklim koşullarınakarşın, deltalarda çok sayıda insan yaşar. Afrika'da Nijer, GüneyAmerika'da Orinoko, Doğu Avrupa' da Tuna ve Çin'de Huang He (SarıIrmak) diğer ünlü deltalardır.

    Türkiye'nin kıyılarında hemen hementüm önemli ırmakların ağızlarında deltalar oluş­muştur. Bunun başlıcanedeni, denizlerimizde gelgit etkisinin çok belirgin olmaması veakarsuların getirdiği tortulların ırmak ağızlarında birikebilmesidir.Ülkemizin en büyük delta ovası Çukurova'dır. Bu delta üç ayrı akarsuyungetirdiği mil ve tortulların birikmesiyle oluşmuştur. Seyhan, Ceyhanırmakları deltaları ile Tarsus Çayı deltasının birleşmesiy­le oluşanÇukurova'nın, doğu-batı yönünde uzunluğu 100 kilometreyi bulur. Gene Akde­niz'e dökülen Göksu'nun ağzında boyu 18 kilometreyi bulan birdelta vardır.
    Karadeniz'e dökülen Kızılırmak veYeşilırmak'ın ağızlarındaki deltalar Bafra Ovası ve Çarşamba Ovasıadlarını alırlar. Küt burunlu bir delta görünümünde olan Yeşilırmakdelta­sı kıyıda 55 km boyunca uzanır. İzmir'in hemen kuzeyinde denizedökülen Gediz Ir­mağı'nın getirdiği tortullar 19. yüzyılda İzmirKörfezi'ni tıkamaya başlayınca, ırmak ağzının yeri değiştirilmiştir.

    Küçük Menderes ve Büyük Menderes del­taları ülkenin en verimli ovalarındandır. Küçük Menderes'ingetirdiği tortullar, eskiden bir li­man kenti olan tarihi Efes kentinikaranın içle­rinde bırakmıştır.

Sayfayı Paylaş